Наши в Монголии

160 человек приняли участие в собрании выпускников УрГУ и УПИ разных лет, прошедшем в столице Монголии в конце апреля

Председатель Великого государственного хурала (парламента) Монголии З. Энхболд

Столицу Монголии Улан-Батор посетила делегация Ассоциации выпускников УПИ, УрГУ и УрФУ. В ее состав вошли первый проректор УрФУ и сопредседатель ассоциации Дмитрий Бугров, а также исполнительный директор ассоциации и директор центра по развитию партнерства с выпускниками Александр Пономарев.

Собрание выпускников двух ведущих уральских вузов, объединенных ныне в единый Уральский федеральный университет, прошло в Российском центре науки и культуры, собрав 160 участников.

Многие выпускники УрГУ и УПИ в Монголии в настоящее время занимают видные государственные посты, в их числе председатель Великого государственного хурала (парламента) Монголии З. Энхболд, член парламента министр обороны Д. Бат-Эрдэнэ, член парламента Б. Чойжилсурэн, президент ассоциации союза монгольских журналистов, известный монгольский драматург Б. Галаарид, бывший губернатор и мэр Улан-Батора Г. Мунхбаяр и другие.

В первый день приезда делегации УрФУ в Улан-Батор была организована Монгольская ассоциация выпускников университета, президентом которой был избран Б. Галаарид. Участники международной встречи обсудили вопрос об увеличении количества монгольских студентов, направленных на обучение в Екатеринбург. Председатель Великого государственного хурала Монголии З. Энхболд выразил готовность поддержать работу ассоциации и дал обещание обратиться с предложением к правительству Монголии об увеличении финансирования обучения в России студентов по международным грантам.

Сейчас по межправительственному соглашению между Монголией и Россией за счет средств правительства нашей страны в российских вузах обучается порядка 350 студентов из Монголии, 18 из них — в УрФУ.

Многие в своих выступлениях поделились воспоминаниями о годах учебы в университете, а отдельная часть встречи была посвящена созданной Монгольской ассоциации выпускников УрФУ, членам этой организации и ее ближайшим планам.

На встрече присутствовали советник-посланник посольства России в Монголии Игорь Аржаев. В приветственном слове от Монгольской ассоциации выпускников учебных заведений России (Советского Союза) ее вице-президент Д. Цогзолмаа выразила уверенность, что Ассоциация выпускников УПИ, УрГУ и УрФУ будет одной из сильнейших в Монголии, и вручила Дмитрию Бугрову медаль «Золотая звезда дружбы» с именным удостоверением за подписью председателя Монгольского союза обществ дружбы, знаменитого монгольского космонавта Ж. Гуррагча, а также благодарственное письмо президента Монгольской ассоциации выпускников учебных заведений России (Советского Союза) в адрес Ассоциации выпускников УПИ, УрГУ и УрФУ.

Также делегатов от УрФУ Дмитрия Бугрова и Александра Пономарева приняли исполняющий обязанности ректора Монгольского университета науки и технологии (ШУТИС) Т. Батбаяр и проректор по науке Б. Очирбат. В этом университете обучается около 35 000 студентов, и он является ведущим вузом Монголии. В ходе встречи и.о. ректора ШУТИС подписал соглашение о сотрудничестве с Уральском федеральным университетом и пригласил ученых УрФУ принять участие в международной научно-практической конференции, которая пройдет в Улан-Баторе в июне.

Также была обсуждена возможность обмена студенческими коллективами — студенческими отрядами, творческими группами.

В последний день пребывания уральской делегации в Монголии состоялась встреча с ректором Монгольской академии управления профессором Ц. Баатартогтох и деканом Д. Цэдэв — оба они являются выпускниками УрГУ. В ходе встречи участники договорились о необходимости заключения соглашения между УрФУ и Монгольской академией управления.

Планируется визит членов правления Монгольской ассоциации выпускников УрФУ на собрание членов ассоциации в Екатеринбурге в октябре этого года.

Эх сурвалж:  http://urfu.ru/home/press/news/article/nashi-v-mongolii/

Сэтгүүлчид хэвлэл мэдээллийн салбарын өөрчлөлт шинэчлэлийн эзэд нь байж чадах уу?

Сэтгүүлзүйн салбар нь нийгмийн оюун санааны манлайлагчийн хувьд аливаа өөрчлөлт шинэчлэлийг бусдаас түрүүлэн мэдрэгч, өөрөө ч ямагт шинэлэг байх ёстой салбар билээ. Зуун жилийн түүхтэй Монголын үндэсний сэтгүүлзүй шинэтгэл өөрчлөлт рүү нийгмийг уриалан дуудах үүргээ цаг ямагт онцсайн биелүүлсээр ирсэн түүхэн уламжлалтай. Харин салбар маань өөрийгөө шинэчлэх тал дээр тийм түргэн шуурхай байж чаддагсан бил үү? Зарим утгаараа чаддаг, зарим утгаараа үгүй. Ялангуяа “Хэвлэлийн эрх чөлөө ба сэтгүүлчийн хөдөлмөрлөх эрх”  гэдэг сэдвийн хүрээнд авч үзэх юм бол “Хэзээ ч үгүй” гэсэн харамсмаар хариулт гарч ирж байна. Яагаад ийм болов? Үүнд хариулахын тулд Монголын сэтгүүлзүйн түүхэн үечлэлийг эхлээд тодруулах хэрэгтэй болно. Монголын сэтгүүлзүйн 100 жилийн түүхэн замналыг үндсэнд нь 3 хэсэг үечлэх ёстой гэж үзэж байна. Эдгээр үеүд нь дотроо дэд хэсгүүдэд задрахаар байгаа ч хэлэлцэн буй асуудалд онцын холбогдолгүй тул нарийвчлалгүй орхиё.

Нэгдүгээр үе буюу үндэсний сэтгүүлзүй бүрэлдэн бий болохын эхлэл болох 1913-1921 оны хооронд Монголд үндэсний сэтгүүлч боловсон хүчнүүд төрж, анхны тогтмол хэвлэлүүд гарч эхэлсэн бөгөөд хөдөлмөрийн харилцааны асуудал хараахан яригдах болоогүй, үйлдвэрчний эвлэлийн тухай монголчуудын ойлголт нэн сул байсан үе юм.

Хоёрдугаар үе буюу 1921-1990 оны хооронд Монголын үндэсний сэтгүүлзүй бие даасан салбарын хувьд бүрэн төлөвшиж, өөрийн гэсэн боловсон хүчний нөөцтэй, үйлдвэрлэлийн бааз суурьтай, сургалтын системтэй, нийгэмд гүйцэтгэх үүргийн хувьд онцгой чухал салбар болж чаджээ. Гэхдээ тухайн цаг үеийн нийгмийн тогтолцооноосоо болоод Хэвлэлийн эрх чөлөөг ойлгох ойлголт, Ажиллагсдын хөдөлмөрлөх эрхэнд хандах хандлагын хувьд нэлээд өөр байр суурьтай байсныг хэлэх ёстой. Түүхийн энэ зурвас үед Монголын сэтгүүлзүй нь коммунист үзэл суртлын гол зэвсэг байв. Сэтгүүлчдийг ч үзэл суртлын байлдагч гэдэг утгаар нь бэлтгэдэг, ажиллуулдаг байлаа. Сэтгүүлзүйн салбарт ажиллагсдын хөдөлмөрийн харилцааны асуудыг ч үзэл суртлын хэмжүүрээр хэмждэг байлаа. Монголын сэтгүүлзүй үйлдвэрчний эвлэлийн тухай ойлголтыг нийгэмд өгөх ажилд идэвхтэй оролцож 1928 ҮЭ-ийн анхны тогтмол хэвлэл болох “Бүх Монголын улаан үйлдвэрчин” сэтгүүлийг эрхлэн гаргаж байсан ч салбар доторхи хөдөлмөрийн харилцааны асуудал тийм ч сайн байгаагүй нь түүхэн үнэн. Өнөөдөр миний толгойлж буй МСЭ-ийг анх 1951 онд Гэгээрлийн ажилтны ҮЭ-ийн харьяанд байгуулсан боловч ингэж байгуулах шийдвэрийг тухайн үеийн үзэл суртлын асуудлыг зангидан базагч МАХН-ын Төв хороо гаргаж байв. Үүнийг чөлөөт үйлдвэрчин гэж нэрлэж хэрхэвч болохгүй нь тодорхой.

Гуравдугаар үе буюу 1990 оноос өнөөдрийг хүртэлх цаг хугацааг бид Монголын чөлөөт ардчилсан сэтгүүлзүйн хөгжил, төлөвшлийн үе хэмээн авч үзэж байна. 1989-1990 онд Монголд өрнөсөн ардчилсан хувьсгалын үр дүнд Монголд чөлөөт сэтгүүлзүй хөгжих хөрс суурь бүрдсэн билээ. Энэ цаг мөчид  Монголд жинхэнэ утгаар нь ҮЭ байгуулах нөхцөл ч бас бүрдэж, манай сэтгүүлзүйн томоохон төлөөлөгчдийн нэг Ц.Дашдондов энэхүү хөдөлгөөнийг санаачилж, тэргүүлж байв. Сэтгүүлчдийн байгууллага нь эн тэргүүнд сэтгүүлчдээ хамгаалдаг ҮЭ-ийн байгууллага байх ёстой гэдэг санал энэ үеэс эхлэн хүчтэй яригдаж  Ц.Дашдондов тэргүүтэй хэсэг сэтгүүлчид эвлэлдэн нэгдэж МЧАСЭ-ийг 1991 оны сүүлээр байгуулсан нь сэтгүүлчид жинхэнэ утгаараа хэвлэл мэдээллийн салбарын өөрчлөлт шинэчлэлийн эзэд болсон сайн жишээ байв. Монгол оронд чөлөөт ардчилсан сэтгүүлзүйг хөгжүүлэх үйлсэд онцгой хувь нэмэр оруулсан энэ байгууллага шинэ тулгар үүсч байсан хувийн хэвшлийн мэдээллийн хэрэгслүүдийг дэмжих, сэтгүүлчдийн эрхийг хамгаалах, чөлөөт хэвлэлийн эрх зүйн орчныг бий болгох талаар ихээхэн зүйл хийсэн хүчтэй манлайлагч байгууллага байсныг бид талархан тэмдэглэж байна.

Тэгвэл өнөөдөр байдал ямар байна вэ, Монголын сэтгүүлзүйд өөрчлөлт шинэчлэл үгүйлэгдэж байна уу, сэтгүүлчид өөрсдөө хувь заяаныхаа эзэн болж чадаж байна уу гэдэг асуудлыг хөндөхийгоролдъё. Би 2011 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдөр Монголын сэтгүүлчдийн 15 дугаар их хурлаас МСЭ-ийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон, энэхүү үүрэгт албыг хашаад үндсэндээ жил хагасын нүүрийг үзлээ. Энэ хооронд олж харсан асуудал, шийдвэрлэх гэж оролдсон туршлагынхаа талаар ярья гэж бодож байна.

Монголын сэтгүүлзүй өнөөдөр хамгийн хурдтай хөгжиж буй салбарын нэг болоод байна. Сүүлийн жилүүдэд мэдээллийн хэрэгслүүд олноороо нэмэгдэж, ялангуяа нэг дор олон хүн ажиллуулдаг телевизийн салбарт ажиллагсдын тоо огцом нэмэгдэж, цахим сэтгүүлзүйн салбарт ч асар олон ажлын байр бий боллоо. Үүнийг дагаад ажиллагсдын хөдөлмөрлөх эрх зөрчигдөж буй эсэх, нийгмийн асуудал гээд олон олон асуудлууд тулгамдаж эхлээд байна. Манай сэтгүүлчид МСЭ энэ бүхнийг шийдсэнгүй, сэтгүүлчдийн цалин хөлс, нийгмийг асуудлыг шийдэх талаар юу ч хийхгүй байна гэж шүүмжилдэг. 

Үүнд анхаарлаа хандуулж, дорвитойхон ажиллах сонирхол одоогийн МСЭ-д байгаа юу гэвэл байна аа. Гэхдээ эрх зүйн чадамжгүй учраас дурын үүсгэл санаачлага хий хоосон яриа болон хувирч байна. Энэ юунаас болов?   

МСЭ бол үйлдвэрчний эвлэлийн чиг баримжаатай байгууллага гэж сүүлчийн их хурлаараа тодорхойлсон. Бид ч энэ чиглэл рүү түлхүү ажиллах, салбарын ажиллагсдын хөдөлмөрлөх эрхийг түлхүү хамгаалах гэж оролдсон. Харамсалтай нь МСЭ бол Төрийн бус байгууллагын тухай хуулийн дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг ТББ, тэгээд ч удирдах зөвлөлийн гишүүдийн дийлэнх олонхи нь шийдвэр гаргагчид буюу хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн эзэд, эрлэгч, удирдлагууд байдаг. Тэгээд ч их хурлаасаа баталсан дүрмийнхээ хүрээнд л үйл ажиллагаа явуулна. Харин ҮЭ-ийн асуудал ҮЭ-үүдийн эрхийн тухай хуулиар зохицуулагддаг. Тэгэхээр аливаа төрийн бус байгууллага ҮЭ болно гэж хүсээд л ҮЭ болчихдоггүй, сайхан тэмүүлэл  бодит амьдрал хоёр заримдаа зөрчилддөгийг бид ойлгох цаг нэгэнт болжээ.

Монголын сэтгүүлчдийн ууган байгууллага МСЭ  сэтгүүлчдийн мэргэжлийн үйл ажиллагаанд саад учруулсан зөрчилтэй тэмцэж чадаж байгаа юу гэвэл чадаж байгаа. Сэтгүүлчдийн  мэдлэг чадвар, чадавхийг дээшлүүлэх талаар ажиллаж, төр засгийн өмнө тэдний дуу хоолой, төлөөлөл болж чадаж байна уу гэвэл чадаж байна. Харин сэтгүүлчдийн хөдөлмөрлөх эрхийг хамгаалах, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх тал дээр хүчин мөхөсддөг. Тэгэхээр хэвлэл мэдээллийн салбарт  хийвэл зохих хамгийн том өөрчлөлт энд л байна. Үүнийг хууль эрх зүйн хувьд хэн хэрхэн хийх боломжтой вэ гэдэг асуулт гарч ирнэ. Хариулт нь ч тодорхой. Салбарын ҮЭ л энэ чиглэлд дорвитой алхам хийж чадна. Харин салбарын ҮЭ-г зөвхөн сэтгүүлчид л байгуулж чадна.

Намайг ингэж тайлбарлахаар тэгвэл тэр ҮЭ-ээ та нар байгуулаад өг л дөө, МСЭ биднийг хамгаалах үүрэгтэй биз дээ гэж сэтгүүлчид тулгадаг. Бид ҮЭ байгуулах эрх бүхий субъект байсансан бол аль эрт үүнийг хийгээд эхэлчих байсан. Салбарын хүчирхэг үйлдвэрчний эвлэлтэй бол МСЭ одоо байгаагаасаа хэд дахин хүчтэй ажиллах боломжтой, тийм  боломжоос татгалзах нь ч тэнэг хэрэг байхсан. Гэвч ҮЭ бол иргэд сайн дурын үндсэн дээр эвлэлдэн нэгдэж байж хөдөлмөрлөх эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамтран хамгаалах хэлбэр юм. ҮЭ байгуулах асуудлыг хөндлөнгөөс зохион байгуулах, тулган шаардахыг хуулиар хориглосон учраас л өнөөдрийгхүртэл  МСЭ энэ асуудалд оролцож чадахгүй, гагцхүү зөвлөмж өгөх, сануулах уриалах төдий  үүрэгтэй байгаа юм.

Монголын сэтгүүлзүй өнөөдөр үндсэндээ хувийн хэвшил дээр суурилж байна. Ажил олгогч, эздийн хувьд аль болох бага зардлаар их ашиг олох сонирхолтой байдаг нь нууц биш. Сэтгүүлзүйн салбарт хөрөнгө оруулагчид ч мөн л ашгийн төлөө ажиллаж байгаа учраас ажиллагсдад аль болох бага цалин өгч, нийгмийн асуудалд нь аль болох бага зардал зарцуулахыг хичээдэг. Харин ҮЭ байгаа газарт ажиллагсад түүгээр дамжуулан эзэдтэйгээ хэлэлцээрт орж, хамтын гэрээ байгуулж, хөнгөлөлт эдлэх боломжтой болдог. Ажлын байраа хууль ёсоор баталгаажуулж, хөдөлмөрлөх эрх ашгаа хамгаалуулж, хийсэн цалиндаа тохирсон хөлс авах боломжтой болно. ҮЭ-ийн хамгийн давуу тал нь босоо тогтолцоо бүхий хүчирхэг бүтэц бөгөөд хуулиар сайтар хамгаалагдсан учраас хүчтэй, зоригтой ажиллаж, хүссэн үр дүндээ хүрэх бодит боломжтой юм.

Монголын сэтгүүлчид бусдын эрх ашгийг хамгаалахын төлөө, шударга үнэний төлөө, нийгмийн  сайн сайхны төлөө  цаг наргүй хөдөлмөрлөх атлаа өөрсдийн эрх ашгаа хамгаалах, хүчирхэг үйлдвэрчний эвлэлтэй болох талаар өдийг хүртэл дорвитой ажиллаж чадахгүй байгаа нь манай салбарт ҮЭ-ийн хүчтэй манлайлагч үгүйлэгдэж байгаатай, мөн хувь сэтгүүлчид ҮЭ-ийн ач холбогдлыг ойлгохгүй ойшоохгүй байгаатай, эвлэлдэн нэгдэж эрх ашгаа хамгаалах туршлага байхгүйтэй, өөрсдийн хувь заяаг өрөөлд даатгаж хэн нэгэн өмнөөс нь диваажин байгуулж өгөхийг хүсдэг хэрэглээний сэтгэхүйтэй нь холбоотой гэдгийг хэлмээр байна. Сэтгүүлчид өөрсдийгөө ядуу хэмээн тодорхойлох нь элбэг. Тэгвэл тэрхүү ядуурлын үндэс суурь нь хаана байна вэ гэж асуумаар байна. Ядуурлын үндэс нь бага орлого, татуу цалинд байгаа юм биш. Ядуурлын үндэс нь хууль ёсны эрх ашгаа эвлэлдэн нэгдэж хамгаалж чадахгүйд, сэтгэхүйн ядуурал давамгайлсанд байгаа гэж хэлмээр байна. Сэтгэхүйн ядуурал халаас хоосрохоос аюултай. Хуулиар хамгаалагдсан боломж  байсаар байтал түүнийг ашиглаж чадахгүй байгаа нь аягалаад өгсөн хоолыг халбагадаад ам руугаа хийчихэж чадахгүй болтлоо сэтгэхүйн доройтолд орсныг харуулж байна. Үнэн үг хатуу ч хэтийн явдалд тустай учраас би ийм хатуу үг хэлж байна. МСЭ-ийн Ерөнхийлөгч болсноос хойшхи нэг жил хагасын хугацаанд сэтгүүлчдийн хууль ёсных нь эрх ашгийг хамгаалах талаар хэр чадлаараа оролдож, аливаа ТББ хөдөлмөрийн харилцааны асуудлыг зохицуулах эрхзүйн чадамжгүйг ухаарч, хэвлэл мэдээллийн салбарын ҮЭ-ээ байгуулаад өгөөч ээ, хамтран ажиллаж илүү ихийг хийе хэмээн байнга уриалж сануулаад тусыг эс олсон хүний хувьд би сэтгүүлчдэдээ Хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тохиолдуулан ийнхүү хатуу үнэнийг  сануулж байна.

Сэтгүүлчид хөдөлмөрлөх эрхээ хамгаалж эвлэлдэн нэгдэж чадваас илүү хүчирхэг болно. Тэр хэмжээгээр салбараа өөрчлөн шинэчилж чадна. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүлчид хэвлэл мэдээллийн салбарт хүлээгдэж буй өөрчлөлт шинэчлэлийн эзэд нь болж чадна. Үүний тулд эвлэлдэн нэгдэцгээ, эрхэм сэтгүүлчид ээ. МСЭ үргэлж та бүхэнтэй хамт байх болно.

Б.ГАЛААРИД   (МОНГОЛЫН СЭТГҮҮЛЧДИЙН ЭВЛЭЛИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ)

МХХ, МСЭ, Фридрих Эбертийн  сангаас хамтран 2013.05.02-нд зохион байгуулсан “Хэвлэлийн эрх чөлөө ба сэтгүүлчдийн хөдөлмөрлөх эрх” хэлэлцүүлэгт хэлсэн үг

Чөлөөт хэвлэлийн үзэл санаа Монголд дэлгэрсэн нь

Б.Галаарид 

1980-аад оны дунд үеэр ЗХУ-д өрнөсөн өөрчлөн байгуулалтын үйл явц Монголын нийгмийн амьдралд нөлөөлж эхэлсний бодит илрэл нь намын төв хэвлэл “Үнэн” сонины нийтлэлийн бодлогод гарсан өөрчлөлт гэж хэлж болно. Монголын сэтгүүлзүйн нэрт төлөөлөгч Лодонгийн Түдэв 1984 оны сүүлээр тус сонины эрхлэгчээр томилогдож, 1985 оноос эхлэн нийтлэлийн шинэ бодлого барьж эхэлсэн нь тухайн үеийн бусад мэдээллийн хэрэгсэлд ажилагсдад ч эерэгээр нөлөөлсөн байдаг.  Тэр үеийн “Үнэн” сонин асуудалд хандах шинэлэг хандлага, далайцын хувьд ЗХУ-д өрнөж буй перестройка-гийн уур амьсгалаас бага зэрэг хоцрогдонгуй ч тэр үед төрийн эрхийг дангаар барьж байсан МАХН-ын Төв хорооноос  хавьгүй түрүүлж байсан нь олон баримтаар нотлогдож байна. Энэ нь бусад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн бодлогод ч тусгалаа олж, Монголын сэтгүүлзүй олон  өнгөөр дуугарах эхлэл тавигдаж эхэлсэн гэж хэлж бас болно. Гэхдээ оршин буй нийгмийн тогтолцоогоо ил тодоор чөлөөтэй шүүмжилж чадахгүй байсаар 1989 оны ардчилсан хувьсгалтай золгосон байна.

1988 онд тухайн үеийн УБДС-ийн оюутан Дарь.Сүхбаатар нарын хэсэг залуус “Цагийн толь” хэмээх сонин эрхлэн гаргаж эхэлсэн нь хараат бус, чөлөөт хэвлэл эрхлэн гаргах анхны оролдлого байсан боловч эхний дугаарынхаа тэргүүн нүүрт нэрт зохиолч Д.Нацагдоржийн шүлгээс “гагцхүү наран хэвээр үлдмой” гэсэн мөрийг эшлэсэн нь НАХЯ-ны анхаарлыг татаж нийгмийг бүхлээр нь өөрчлөх далд утгыг агуулсан гэх хардлагын улмаас хаагдсан нь үүний бодит нотолгоо юм.

Чөлөөт хэвлэлийн үзэл санаа Монголын нийгэмд 1988 оны сүүл үеэс, тодруулбал шинэчлэгч үзэл санаатай сэхээтэн залуусын бүлгэмүүд энд тэнд бий болж, өөрчлөн байгуулалтыг эрчимжүүлэн гүнзгийрүүлэхийн төлөө оюун санаагаа уралдуулж эхэлсэн үеэс анх нэвтэрч эхэлсэн гэж хэлж болно. Тэр үед “Шинэ үе” бүлгэм гудамжинд ухуулах хуудас наан НҮБ-аас баталсан Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг ард олонд сурталчлан таниулахыг шаардсан нь хэрэг дээрээ иргэдийн мэдэх эрх, мэдээлэл олж авах эрхийг хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан анхны алхам байжээ гэмээр байна.

1989 оны 12 дугаар сарын 10-нд Улаанбаатар хотноо болсон МоАХ-ны анхдугаар цуглаанаас гаргасан өргөх бичгийн агуулгад ч  чөлөөт хэвлэлийн үзэл санаа тусгалаа олжээ.

1990 оны хоёрдугаар сарын 18-нд чөлөөт хэвлэл болох “Шинэ толь” сонины анхны дугаар хэвлэгдэж, улмаар мөн ондоо багтан “Ардчилал”, “Үг”, “Үндэсний дэвшил” зэрэг сонинууд шинэ тулгар байгуулагдсан улстөрийн нам, хүчнүүдийн  харьяан дор мэт боловч хэрэг дээрээ харьцангуй чөлөөт байдлаар хэвлэгдэн гарснаар Монголын чөлөөт хэвлэлийн үндэс суурь жинхэнэ утгаараа бүрэлдэн бий болжээ.

1991 онд байгуулагдсан МЧАСЭ Монголд чөлөөт хэвлэлийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх, чөлөөт хэвлэлийг бүрэлдүүлэн төлөвшүүлэх үйлсэд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэж хэлж болно. Энэ байгууллагыг үүсгэн байгуулж, чөлөөт хэвлэл бүрэлдэн төлөвших эхлэл үеийн ачааны хүндийг үүрсэн чөлөөт үйлдвэрчний эвлэлийг хөдөлгөөний удирдагч, сэтгүүлч Ц.Дашдондов болон түүнтэй мөр зэрэгцэн тэмцэж байсан хэвлэл мэдээллийн салбарын эрүүл хөгжлийн төлөө санаа зовиногч олон арван сэтгүүлч сэхээтнүүддээ бид “Баярлалаа” гэж хэлэх ёстой. Монголчууд чөлөөт хэвлэлийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх, хамгаалах үйлсэд даян дэлхийтэй дуу хоолойгоо нийлүүлэх, дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тэмдэглэх ажлыг ч Ц.Дашдондов тэргүүтэй МЧАСЭ-ийнхэн эхлүүлсэн гавьяатайг онцлон дурдахыг хүсч байна.

Иргэдийн үгээ хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхийг  1992 онд батлагдсан Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулиар баталгаажуулж өгсөн нь 1989-1990 оны ардчилсан хувьсгалын шууд үр дүн бөгөөд Монгол Улс чөлөөт хэвлэлийн үзэл санааг бүрэн дүүрэн хүлээн зөвшөөрч, чөлөөт хэвлэл мэдээллийг жинхэнэ утгаар нь хөгжүүлэх бололцоог эх хуулиараа нээлттэй болгож өгсөн түүхэн гавьяатай.

Хэдийгээр ийнхүү Үндсэн хуулиараа баталгаажуулж өгсөн ч гэлээ Монголын чөлөөт хэвлэлийн хөгжлийн зам тийм ч дардан байсангүй. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийн хэд хэдэн төсөл парламент дахь улстөрийн амбиц, хуучинсаг байдлаас болж батлагдаагүй бөгөөд 1998 онд “Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль” ихээхэн бартаа саадтайгаар батлагдсанаар Монголын төр хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг хязгаарласан хууль батлан гаргахгүй байх, цензур хяналт тавихгүй байх, өөрийн мэдлийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлгүй   байх үүрэг хүлээсэн билээ. Энэ хуулийг батлан гаргуулахын төлөө хичээн зүтгэсэн Э.Бат-Үүл тэргүүтэй улстөрчдөд Монголын иргэд олон нийт, тэр дундаа хэвлэл мэдээллийн салбарынхан үргэлж талархаж явах учиртай.

Монголд чөлөөт хэвлэлийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх, үгээ хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хөхиүлэн дэмжих талаар ардчилал хөгжсөн орнууд, хүний эрхийг дэмжигч олон улсын байгууллагууд ихээхэн анхаарч туслаж ирснийг бид бас мартах учиргүй. Данийн Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн “Чөлөөт хэвлэл” төслийн үр шимийг хүртээгүй мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлч тун цөөхөн. Энэ төсөл Монголд чөлөөт хэвлэл хөгжиж бэхжихэд хамгийн бодитой туслалцаа үзүүлсэн, Данийн тусламжаар байгуулагдсан Монголын Хэвлэлийн хүрээлэн, “Чөлөөт хэвлэл” сан өнөөдөр ч сэтгүүлзүйн хөгжилд онцгой үүрэгтэй байгаа  гэдгийг талархан тэмдэглэмээр байна. Нээлттэй нийгэм хүрээлэн, олон улсын бусад байгууллагууд ч энэ чиглэлээр олон жил тогтвортой, үр дүнтэй ажиллаж, ардчилал, чөлөөт хэвлэлийг  жинхэнэ утгаар нь хөгжүүлэх  үйл хэрэгт бодитой хувь нэмэр оруулж байгаад гүнээ талархаж байна.

Ардчиллын амин сүнс болсон хэвлэлийн эрх чөлөөг хамгаалах, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хараат бус байдлыг хангах, сэтгүүлчдийн  чадвар чадавхыг дээшлүүлэхийн төлөө Монголын иргэний нийгмийн төлөөллүүд цаг ямагт санаа тавьсаар ирсэн бөгөөд чөлөөт хэвлэлийн үзэл санааг ийнхүү тууштай дэмжигч Глоб интернэшнл төв зэрэг олон байгууллагын хүчин зүтгэл чөлөөт хэвлэлийн хөгжилд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсаар буйд энэ өдөр онцлон талархаж байна.

Чөлөөт хэвлэлийн үзэл санаа ийнхүү Монголд түгэн дэлгэрч, энэ нь дан ганц хэвлэл мэдээллийнхэн, сэтгүүлчдэд хамаатай асуудал биш, харин  иргэн бүр   үгээ айдас дарамтгүй хэлж, үзэл бодлоо аливаа хягаарлалтгүй илэрхийлэх эрхээр хангагдах ёстой гэсэн илүү өргөн утгаар яригдаж байна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн ажилтнууд, сэтгүүлчдийн аюулгүй байдал, мэдээллийн шинэ хэрэгсэл болох цахим сэтгүүлзүйн аюулгүй байдалд энэ жилийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрөөр  дэлхий нийтээрээ анхаарал хандуулж байгаа нь тохиолдлын хэрэг биш билээ. Хэвлэлийн эрх чөлөөний эсрэг гэмт хэрэг өдүүлэгсэд ял шийтгэлгүй үлдэх, нэр төдий шийтгэл хүлээгээд өнгөрөх байдал байсаар байгаад дэлхий нийт бас анхаарал хандуулж байна. Манайд ч эдгээр асуудал байсаар байгаад олон нийт, улстөрчид, шийдвэр гаргах түвшнийхэн анхаарлаа хандуулаасай гэж бид хүсч байна. 

Зуун жилийн түүхтэй үндэсний сэтгүүлзүйн түүхэнд өөрийн гэсэн том орон зайтай, сэтгүүлчдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах үйлсэд хоёргүй сэтгэлээр   зүтгэдэг, Монголын сэтгүүлчдийн ууган байгууллага болох МСЭ өөрийн сэтгэл нэгт анд нөхдийнхөө хамтаар үзэл бодлоо илэрхийлэх, үгээ хэлэх эрх чөлөөний төлөө цаашид ч тууштай тэмцэх болно гэдгээ дэлхий нийтээрээ 20 дахь удаагаа тэмдэглэж байгаа хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрөөр дахин баталж байна.

2013.05.01-нд Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөрт зориулан  Глобинтернэшнл ТББ, МСЭ, Нээлттэй нийгэм форумаас хамтран зохион байгуулсан арга хэмжээн дээр хэлсэн үг

 

ГҮРТЭН ЧОЙЖИНГИЙН ТАЛААРХИ ГҮЙМЭГХЭН БИЧИГЛЭЛ

Б.ГАЛААРИД Судлаач

Гүртэн чойжингийн талаар өгүүлэх цаг нэгэнт болжээ хэмээн санана. Өвөг дээдэс дунд маань гүртэн хүн байсан юм гэнэлээ гэх, тэр бүү хэл ургийн овгоо хүртэл гүртэнтэй холбон авсан хүн олон ч гүртэн гэж чухам ямар хүнийг хэлээд байгаа талаар тоймтой мэдлэггүй байх нь олон. Чойжин гэхээр мөн л ялгаагүй ламын талын догшин сахиустан гэхээс хэтрэхгүй. Гэтэл хэрэг дээрээ сахиустныг бус, харин сахиусыг нэрлэсэн нэр байх юм. Энэ бүхнийг өгүүлэхийн өмнө толь бичиг, тайлбар толь сэлт сөхөн харвал эдгээр үг ихэнхэд нь алга байна. Харин И.Дамбажавын дэлгэрэнгүй тайлбар толиноо Чойжин гэдэг үгийг түвэд гаралтай “Номын сахиус” гэсэн утгатай хэмээн тайлаад “Гонгор, Дамдинчойжоо, Жамсран, Лхам, Намсрай, Цамба, Шалши зэрэг бурхдыг чойжин сахиус гэж нэрлэнэ. Жилийн гай барчдыг арилгах, тэрсүүд дайсныг даруулах, элбэг хангалуун амьдрахыг хүсч, сүсэгтэн олон чойжингуудын уншлагыг хийлгэж ирсэн уламжлалтай”¹ гэж нэмж тайлбарласан байна.

Мөнөөх толь бичигт гүртэнтэй холбоотой  үгсийн тайлбар хайвал “Гүртэм - шарын шашны чойжин бурханы сүнс оршоох ажлыг хийдэг лам хүний цол; гүртэмбэ ч гэдэг”, “Гүртэмч - гүртэм буулгадаг хүн”² гэсэн байна.

Монголчууд шашингүйн үзэлд хүчээр автаад байсан хорьдугаар зуунд гүртэн, чойжинг судлах бүү хэл, тэр тухай ярих ч халгаатай байсан боловч их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн абугай хууч яриа тэмдэглэх нэрийн дор олон сайхан мэдээ занги үлдээсэн байдаг. Мөн ардуудын дунд ч янз бүрийн домог яриа их байх боловч нэгэнт хэдэн үе дамжин яригдаж буй тул үнэн худлыг ялгах, хэтрүүлэг даваадуулга буй эсэхийг мэдэхэд бэрхтэй байна.

Харин иргэд шүтэх бишрэх эрх чөлөөтэй болсон, шашин шүтлэгийн тухай ил тод ярьдаг болсон, хүмүүс өөрсдийн өвөг дээдсийн тухай ном дурдатгал ихээр хэвлүүлэх болсны ачаар бодит гэрчтэй, илүү үнэмшилтэй мэдээ занги нэлээд гарах болов. Жишээ болгож “гүртэн” Чойндон гэдэг хүний тухай баримтыг хоёр  номноос эшлэе.

Г.Хандхүү гэдэг хүн  "Зүүдэнд ч ороогүй тавилан" номоо 2008 онд хэвлүүлжээ. Энэ нь нэмж засварласан хоёр дахь хэвлэл юм байна. Энэ номонд байгаа "Гүртэн Чойндон" гэсэн гарчигтай дурсамждаа Одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын нутагт байсан Усан Зүйлийн хүрээ хэмээх алдарт хүрээнд сууж байгаад 1930-аад оны үед шар шувталсан ч ойролцоох хэдэн сумандаа ид шидээрээ гайхагдаж байгаад баривчлагдан хэлмэгдэж байсан Луузангийн Чойндон ламын тухай өгүүлсэн байна. Чойндон лам хоёр ч удаа баривчлагдаж, 1950-иад оны сүүлээр суллагдан хүрээ хотод амьдрах болсон байна.

“...Дараа нь Улаанбаатар хотод Зайсангийн аманд суурьшин амьдарчээ. Энэ үед зээ хүү болох Мажаагийн Дэмчиг дэргэд нь хань бараа болдог байж. Олон жил хажууд нь байсан Дэмчиг мөн л олон янзын тохиолдлуудаас хуучилдагсан.

-Өвөөгийн нүдний хараа нэлээд муудсан үе байлаа. Нэг удаа гаднаас намайг орж иртэл танихгүй хүн өвөөгийнд сууж байснаа ширээн дээрх том мөнгөн аягыг нь өвөртлөөд яаран гарав. Би учрыг нь сайн олоогүй ч "Өвөө та саяын хүнд мөнгөн аягаа өгсөн юм уу. Аягыг тань аваад явчихлаа" гэв. Өвөө:

-Үгүй ээ, үгүй. Хулгайч л биз, алив би зогсоож байя. Чи араас нь гүй гэлээ. Би араас нь гүйж гарвал нөгөө хүн гудамжны голд үнэхээр л хөдөлгөөнгүй зогсож байсан гэж Дэмчигийн ярьсныг Говь-Алтай аймгийн арван жилийн дунд сургуулийн захирал Осорын Төвд хуучлав.

Шог зохиолч М.Дэмчиг 1972, 1991 онуудад Говь-Алтай аймгийн зарим сумдаар сурвалжлах ажлаар явахдаа нэг айлд ортол айлын эхнэр танимхайраад цайлж дайлаад хөл алдаад явчихсан гэнэ. Тэгээд мөнөөх айлын эхнэр ийн хуучилжээ.

-Би танай өвөөгийн ачаар хүн болсон хүн. Намайг өлгийтэйд өвчин ороогоод байдаг байж л дээ. Тэгээд үзүүлж харуулж ном айлтгуулахаар Чойндон лам ахыг авч иржээ. Лам ах намайг үлдээгээд бусдыг нь хөөж гаргачихаад том тогоог гал дээр тавьчихаад галаа өрдөнгөө намайг нүцгэлэн хэдэн хэсэг мөчлөөд тогоо руу үйж эхэлжээ. Ээж энэ бүгдийг тотгороо өнгийн харж байгаад ухаан алдаад ойччихож. Нэлээд байж байгаад ухаан оруутаа гэртээ гүйж орвол хүүхэд нь зүв зүгээр орон дээрээ унтаж байж гэнэ.

Лам ах "Одоохон хүүхэддээ буруу энгэртэй бариувч шидэж өг" гэчихээд мордоод явчихсан гэдэг. Ээ дээ, мөн лут хүн байсан юм билээ гэж тэр эмэгтэй сүсэглэн ярьсан гэнэ”³ хэмээн энэ номонд бичжээ. Афоризм зохиохдоо гаргуун нэгэн байгаад даанч эрт хорвоог орхисон манай сайн зохиолчдын нэг М.Дэмчигийн тухай энд өгүүлж байгааг эрхэм уншигч анзаарсан биз ээ.

Гүртэн хүмүүс нялхсыг мөчлөх, чанах зэргээр эдгээдэг байсан тухай олон ихэнх хууч ярианд байдаг бөгөөд хоорондоо нэг их зөрөөд байдаггүйгээс харахад энэ нь нэлээд түгээмэл арга засал байсан бололтой.  Гүртэн хүний гол багаж нь том хутга, заримдаа сэлэм байсан нь ч үүнийг нотолдог.

Олноо “Ташууртай эмээ” гэж нэрлэгдсэн, чулуу татаж мэргэлэхдээ гарамгай, арга дом сайтай Цэндсүрэн хэмээх буянтай буурал гүртэн удамтайгаа хэлж, гүртэн ах нь өөрийн сэлмээ тарнийн хүчээр зангидаад ууланд тавьчихсан, нутаг явбал олчихмоор бодогдох юм хэмээн нас дээр гарсан хойноо мөхөс бичээч надад хэдэнтээ ярьж байгаад амжилгүй өөд болсон юм. Тэрээр бага залуудаа гүртэн өвөөгөө бууж байхыг олон удаа харсан, хоёр гартаа нэг нэг сэлэм бариад буух үедээ хоёр сүвээ рүүгээ бүлэхэд гэдсэн дотор сэлэм хэрхэн харшилдах нь сонсогддог байсан хэмээн хуучилдагсан. Тэрбээр Ховд нутгийн хүн байсан бөгөөд ер нь Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор зэрэг аймгийн нутгаар гүртэн удамтан олон байгаа нь анзаарагдаж байна. “Ташууртай эмээ”-гийн маань өгүүлдэгтэй төстэй хуучийг Говь-Алтай аймгийн уугуул Г.Хандхүү бичсэн номондоо бас оруулсан байна. 

“Бас нэг удаа нэг айл хүүхдээ ороогоод байхаар нь аврал хүсч Чойндон лам ахыг залжээ. Гэрийнхнийг нь хөөж гаргаад хэвтэрт байсан гурван настай хүүг нь татаж босгоод сураар ороолгоод, хутгаар нэвт сүлбэж эхэлснээ цогшсон харганаар төөнөж гарсан гэнэ. Лам ахыг дагаж очсон дүү Бэгз нь үүнийг хараад ихэд айж "Хүүе, болиоч ээ" хэмээн хашгирч орхижээ. Энэ дуунаар хүүгийн эцэг, эх хоёр гэртээ харайж орвол хүүхэд нь орон дээрээ, Чойндон лам ах галтай цуцлаа зуух руу нь шургуулж байсан гэдэг.

Итгэмээргүй ийм сонин явдлаар дүүрэн энэ Чойндон лам ах гурван үеийн гүртэн байсан аж”⁴ гэж энд бичсэн бөгөөд энд нэр дурдагдаж буй Бэгз нь Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, яавч худал хэлэхээргүй тулхтай сайхан хүн байсныг би мэдэх юм.

Эдийн засгийн ухааны доктор Д.Шомбодон  “Миний ээж Удвал гурав дахь төрөлт дээрээ их удаан өвдөж сандаргахад аав маань Чойндон лам ах дээр очжээ. Чойндон лам ах байдлыг сонсоод тарни уншиж сэржим өргөөд:

-Санаа битгий зов, чамайг харихад эхнэр чинь төрчихсөн байна. Баруун нүдэндээ улаан гэрэлтэй эрэгтэй хүүхэд байна. Их эрдэм номтой хүн болно. Харин жаахан бөхөлгөө хэрэгтэй юм байна даа хөө гээд жижигхэн чөдөр, төө хэрийн улаан сухай ташуур, хоёр ширхэг сахиус өгчээ. Аавыг гэртээ ирэхэд ээж төрчихсөн, шөл уугаад сууж байхыг хараад нүдэндээ итгээгүй гэдэгсэн.

Аав маань Чойндон лам ахыг "Ээ дээ, мөн ховор хүн шүү" гэж байнга дурсан ярьдаг байсан юм. Би найман нас хүртлээ хоёр сахиус зүүж, чөдөр, ташуур хоёр маань орны толгой дээр байдаг байсан”⁵ гэж ярьсныг зохиогч мөнөөх дурсамждаа бас оруулсан байна. Л.Чойндонгийн төрсөн дүү Л.Шаравын хүү, сэтгүүлч Ш.Содномжамц “Далд түүхийн ил хуудас” номондоо “Авга ламын тухай миний аав, авга нар болон нутгийн хөгшчүүд, манай сумтай залгаа оршдог Бугат, Төгрөг, Шарга, Дарви сумдын ахмадууд үлгэр домог мэтийн үүх түүх ярьдаг байлаа. Энэ тухай мэдэх, ийм түүх хуучлах ахмадууд манай нутагт одоо ч мэр сэр байгаа”⁶ гэж баталж байна.

“1973 оны зун миний бие авга ах Д.Дорж болон Гэндэнгийн Балхүү нарыг дагаж Чойндон гавжийнд очих завшаан тохиолдсон юм. Тэгэхэд Гаадангийн Чойжил ажаад тэр хоёр хөгшин буяны ном хуруулахаар, бас өөрсдөө ч уншихаар явахад нь би тэдний ном судрыг хүмүүсээс нууж 70 кг-ын шуудайд хийж үүрч явсан билээ. Чойндон гавжийнх тэр үед Зайсан толгойн урд өвөрт цас бороо, салхи шуурганаас хамгаалсан төмөр дээвэртэй гэрт байсан бөгөөд тохой өндөр алтан шармал гуулин 3 бурхантай, олон судар номтой, цай идээний 9 цөгцтэй айл байв. Тэр үеийн төр засгийн тэргүүн Ю.Цэдэнбал, Улс төрийн товчооны нэг гишүүн Т.Рагчаа нар Чойндон гавжид үзүүлж зам мөрөө засуулдаг мөртөө энгийн иргэд хөдөлмөрчид биднийг хориглоод байх юм гэж Д.Дорж, Г.Балхүү нар харилцан ярилцаж байв”⁷ гэж О.Дүгэрсүрэн бичсэн нь ч үүнийг давхар нотолж байгаа юм.

Энд өгүүлж буй гүртэн Чойндонтой нутаг залгаа, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Бугат суманд ойролцоогоор 200-гаад жилийн тэртээ амьдарч байсан “Гүртэн Даажаа” хэмээх Доржийн тахиж байсан уул хайрхан нь өнөө ч Гүртэнгийн хар нэрээрээ оршиж, түүний үр хүүхэд нь өнөр олуул болжээ. Энэхүү гүртэн болоод хүү Чойндон нарынх нь үзүүлж асан ид шидийн талаар нутгийн олон дунд домог яриа нэлээд бий.

Гүртэн чойжингийн талаар мэдээ сэлт цуглуулж, харьцуулж үзэхэд энэ нь олон талаараа бөө мөргөлийн онго дуудахтай адил төстэй нь анзаарагдаж байна.

Энэ талаар илүү тодорхой өгүүлсэн хүн бол XIV Далай лам юм. XIV Далай лам Данзанжамц өөрийн намтар сэлтээ англиар өгүүлснийг Abacus хэвлэлийн газар хэвлэн гаргасан, түүнийг нь орос хэлнээ орчуулсан хоёр эхээс ид шидийн тухай өгүүлсэн нэгэн бүлгийг нь бидний хүндэтгэл хүлээсэн номт хүмүүн Д.Төмөртогоо абугай харьцуулан байж монгол хэлнээ буулгасан нь энэхүү гүртэн чойжингийн тухай мэдээ сурвалж юм.

“...хүний сэтгэлийн ертөнц, байгаль ертөнц хоёрын хоорондын зууч болж үйлчилдэг эр эм хэн нэгэн хүн байдаг бөгөөд тэднийг “Гүртэн” буюу “шүтээн орших бие” гэсэн утгаар ойлгогдохоор нэрлэдэг юм. Тэрчлэн зөнчдийн тухай ярихдаа тэднийг хүн мэтээр хэлэх нь зүгээр л дөхөмчилсөн хэрэг болохоос нарийвчлан үзвэл угтаа тэр нь аль нэгэн тодорхой эд юмс (Бурханы дүр мэт), эсвэл газар орон, уул ус, хүн зон лугаа холбогдон шүглэсэн “Сүнс” байдалтай гэж тодорхойлбоос зохих зүйл. Харин үүнийг хүн төрөлхтнөөс ангид өөр биет байдгийг шүтдэг мэтээр ухаарвал буруутна” гээд “Нэйчүн чойжин нь анх Энэтхэгийн мэргэн гэгээн Дармабалын хувилгааны залгамжлагчийг Төв Азийн Бата-Хор хэмээх нутагт залрахад бараа болж Түвэдэд хамт ирсэн байна. Улмаар манай эриний наймдугаар зуунд Түвэдийн Тисрон Дэвзэн хааны үед түүнийг Энэтхэг Тантра ёго, Түвэдийн шашны дээд авралт дээд багш ловон Бадамжунай Түвэдийн Самъяа хийдийн ... сахиусаар залжээ. Хожим тухайн үедээ Бэрээвэн хийдэд шадарлах болсон үед нь хоёрдугаар Далай лам түүнтэй тун нягт харилцах болсон бөгөөд сүүлдээ Далай ламын бүх дүрийн чойжин сахиус нь Дорж дагдан болжээ”⁸ гэж Далай лам өгүүлсэн нь бөө нөр өвөг дээдсийн сүнс лугаа харьцахад тэдгээр онгын аль нэг нь  толгой онго буюу голлох сахиус болдогтой адил байна.

Далай лам болоод Түвэдийн засгийн газар жил бүрийн цагаан сараар энэхүү Нэйчин чойжинтой зөвлөдөг уламжлал тогтоод хэдэн зууныг элээсэн, яаралтай шаардлага гарсан тохиолдолд хэдийд ч залж болдог, XIV Далай лам өөрөө түүнтэй жилдээ хэд хэд харьцдаг гэдгээ энэ номонд илэн далангүй бичжээ. Үүнийхээ зөвтгөл болгон тэрбээр “Хорьдугаар зууны өрнөдийн уншигч авгай нарт энэ үг ихээхэн этгээд сонсогдож магад. Тэр ч байтугай өөрийгөө “дэвшилттэй” гэж тооцох болсон зарим түвэд хүн хүртэл намайг ийм эртний аргаар мэдээлэл авч буйг сөргөсөн санаа бодолтой байдаг. Гэвч чухамхүү гэгээн сахиус миний асуусан тухай бүр гарцаагүй үнэн зөв хариу өгдөг цорын ганц энгийн бөгөөд үнэн шалтгааны улмаас би ямагт түүнтэй харилцдаг юм”⁹ гэж учирласан байна.

Ер нь хүний оюун ухаан зуурдын байдалд орших үед хүлээж авсан мэдээлэл өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цагийн алинд ч  хамаарах бай туйлын үнэн зөв  байдаг зүй тогтолтой. Ямар ч үндэстний онго буулгах, сахиус оршоох зан үйл нь энэхүү үнэнийг олж мэдэх л эцсийн зорилготой байдаг. Гэхдээ жинхэнэ буух ёстой онго сахиус нь үнэн зөвөөр буусан тохиолдолд л ийм байдаг бөгөөд чадвар мөхөс, зан үйлээ буруу үйлддэг, учраа олоогүй нэгэн ямар нэг арга технологи ашиглан завсрын байдалд орсноор төөрч будилах магадлал өндөр байдаг. Өнөөдөр хуурамч бөө нар олширлоо гэж гаслаад буйн чухам учир энэ бөгөөд дан ганц бөө нар ч биш, ерөөсөө бясалгал хийдэг, зуурдын орноор аялдаг, зэрэгцээ ертөнцтэй харьцдаг бүх хүнд хамаатай.

Чойжин сахиус буулгах нь бөөгийн онго залах үйлтэй агаар нэг байгааг нотлох бас нэг зүйл нь чойжин буух үед хэрэглэдэг хувцас хэрэглэл юм. Энэ талаар Далай лам өгүүлэхдээ “Нэйчүн чойжин Дармасалад өөрийн хийдтэй боловч над дээр ихэвчлэн өөрөө ирдэг. Албан ёсны үйл явдлын үед бол чойжин гадуураа улаан, хөх, ногоон, шар өнгө алагласан угалзан хээтэй хуучны алтан утаст хоргой баримтаг өмсгөл бүхий олон давхар дотуур хувцас өмсөж этгээд сонин хувцасладаг юм. Энгэр дээр нь Дорж Дагдан сахиусанд хандсан маанийн самгарьд үсэг бүхий оюу эрдэнийн хүрээтэй гялалзтал зүлгэсэн дугуй толь зүүнэ. Ёс төрөө үйлдэхээсээ өмнө биедээ мөрөвч тоног гэмээр юм хийж түүндээ гурван ширхэг хийморийн дарцаг, дөрвөн хиур зүүдэг. Нийт дүнгээрээ гучаад кг (далан фунт) илүү болох тул онгод нь ороогүй цагтаа тэрбээр арай чүү хөдөлж харагддаг юм”¹⁰ гэсэн байна.

Орон орны бөө нарын хувцас хэрэглэл ч бас л этгээд сонин, олон янз байдаг. Зарим нь элдэв шувууны өд, туг хиур  сэлтийг энд тэндээ  зүүж тогтоосон, өмсгөл хэрэгслийн нийт жин нь эзэндээ ахадмаар байх нь элбэг. Ялангуяа хорьдугаар зуунаас өмнөх үеийн бөө нарын хуяг хувцас, хамгаалалтын төмөр эдлэлийн жин нь 30-40 кг татах энүүхэнд байдаг. Тэгээд бөө нар онго нь орсон үед хувцас эдлэлийнхээ хүндийг огт мэдрэхээ больж, дэгдэж дүүлж, үсэрч харайх энүүхэнд. Далай лам энэ байдлыг дүрслэхдээ “Ингэсний дараагаар тэр нэг туслахынхаа барьж байгаа ёслолын илдийг шүүрэн авч нэг цовхорсноо улмаар аажуухан бөгөөд хангалуун төрхөөр бас ч сүрлэгээр цамнаж эхэлнэ. Цамнаж дуусаад миний өмнө ирж бүсэлхийгээрээ бөхийж өнөөх хүнд баримтаг өмсгөлөө үл хайхран бүх биеэрээ тонгойн титмээ шаланд хүртэл надад аажуухан мөргөснөө огцом босож, тэр их хүнд юмсыг ер тоохгүй цамнана. Түүнд шүглэсэн их хүчит сахиусны хэмжээлшгүй чадал хүчин нь чойжингийн биеийг дэлбэ татах шахан түүнийг ямар нэгэн асар хүчирхэг чанга пүршээр тоноглосон резин эдээр хийсэн юм шиг уян хатан бөгөөд огцом ширүүн хөдөлгөөнтэй болдог тул тэр байж ядан цамнах бөлгөө”¹¹ гэж бичсэн нь бөөгийн онго орж, элдэв хөдөлгөөн үйлдэхтэй ав адилхан байна.

Бөө хүн онго сахиусуудаа нийтэд нь  дуудахдаа арай нийтлэг хэлбэрийн, тухайлан аль нэгийг нь залахдаа зөвхөн түүнд зориулсан үгийг (бөөгийн онгодын дуудлага, тамлага гэдэг) хэц хэнгэргийн дэлдэлттэй  ая дан хоршуулан дууддаг. Мордуулж одуулахдаа ч мөн адилаар аялгуулан өчдөг.

“Гүртэнгүүдийн хувьд сахиус оршоохдоо хэлдэг тусгай унш-лага, шившлэгтэй байдаг бөгөөд түүнийг нь солхи гэдэг. Солхи уншихгүйгээр сахиус оршдоггүй, буцаах солхийг нь уншихгүй бол явдаггүй гэдэг”¹² хэмээн миний бие нэлээд хэдэн оны өмнө бичиж байсан. Ийнхүү онго сахиус дуудах зан үйл ихэвчлэн адил төстэй, өмнө хойно нь хэлдэг үг шившлэгт ч тодорхой учир холбогдол байгаа нь анхаарал татаж байна.

Тэр бүү хэл “Урианхай туульчид тууль хайлахаасаа өмнө “Алтайн магтаал”-ыг заавал хэлдэг нь бөө хүн бөөлөхийн өмнө дуудлага дууддагтай үндсэндээ адил байна. Бөөгийн дуудлага нь хэрэг дээрээ өөрийн онгод их тэнгэрүүд, уул ус, газар лусын эзэд, ер уриан залъя гэсэн бүхнээ уран цэцэн уярам сайхан үгээр магтан дуулж, эерүүлэн зөөлрүүлсээр буулгаж ирэх зан үйл юм. Тэгвэл урианхай туульч Алтай нутгийн уул ус, ургамал ногоо, ан амьтныг магтан дуулж, Алтайн эзэн Алиа хонгорыг аялгуу сайхнаар аргадан байж урин ирүүлснээр сая туулиа хайлж эхэлж байна”¹³  гээд туульчид туулиа ид хайлах үедээ зуурдын байдалд ордог гэсэн санаа дэвшүүлсэн маань алдаа биш байсныг саяхан Киргизэд очоод гурав дөрөвхөн настай манасч хүүг зуурдын байдлаас хүчээр гаргахыг хараад ойлгосон билээ. “Алтайн магтаалгүй тууль тууль болдоггүй, авгайгүй айл айл болдоггүй” гэх хэлц үг баруун монголчуудад байдаг нь үүнийг бас давхар давхар нотлох мэт санагдана.

Далай лам Нэйчүн чойжингийн буух мордох байдлыг зурагласан нь ч  бөөгийн онго орох, гарахаас нэг их зөрөхгүй байгаа нь гайхам зүйл биш ээ. Тэрбээр “Тэгээд гүртэнгийн амаар Дорж Дагдангийн сахиус үгээ хэлж дуусмагц гүртэн төгсгөлийн өргөл өргөөд бие нь амьгүй мэт унаад өгнө. Энэ нь сахиус буцан одсоны тэмдэг болой. Ингэнгүүт туслахууд нь яаруу очиж титэмний бүчийг даруй суллах бөгөөд түүнийг сэргэтэл нь тусгай өрөөнд аваачдаг”¹⁴  гэж бичжээ. Бөө нар ч гэсэн онго нь гарсны дараа амьгүй мэт сулбайн унах, үлээлгэх, зөөлөн сэгсчих зэрэг гаднын нөлөөгөөр сэргэх байдал ажиглагддаг.

Чойжин гэх нэрийн чой нь монголоор ном гэсэн үг бөгөөд бүхэлдээ “номын сахиус” гэсэн утгатай үг болохыг өгүүллийн эхэнд тайлбар толь түшин өгүүлсэн. Тэгэхээр чойжин буулгадаг хүнийг чойжинч гэх нь зүйн хэрэг. Гагцхүү ардын ярианаа энэхүү ялгаа зааг гээгдсэнээс номын сахиусыг ч чойжин, тэрхүү сахиусыг буулгадаг эрдэм чадалтныг ч чойжин гэж ялгалгүй нэрлэдэг болжээ гэмээр байна. Энэ нь бид Чойжин ламын сүм музей гэж нэрлэдгээс тодорхой харагдана.

Монголын бурханы шашны тэргүүн VIII Богдын төрсөн дүү Лувсанхайдав чойжинч байсан бөгөөд өөрөөс нь өөр хэн ч ордоггүй тусгай өрөө хүртэл байсныг түүний сүм музейг сонирхсон хүнд тайлбарлагч нь бэлхнээ хэлээд л өгнө. Монголын шашин төрийг хослон баригч Богд Жабзундамба хийгээд түүний Засгийн газрын сайд нар чойжинч ламын буулгасан сахиусны айлдварыг ихэд анхаардаг байсан баримт байгаа нь Далай ламын бичсэнтэй агаар нэг байна.

Борын Жамбал гэдэг өвгөн 1958 онд 77 нас сүүдэртэйдээ их эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэнд  “Чойжин ламд гурван сахиус оршдог байсан. Тэдний нэгд нь Найчүн, хоёрт Зэмэр, Гуравт Шүг сахиус. Найчүн их догшин биш. Зэмэр мөн их догшин биш. Шүг их догшин сахиус байсан юм. Шүг сахиус оршиж байхад чойжин лам дэвхцэж цовхчоод, гэдэс годосхийгээд, амнаасаа хөөс буруулж их догшин дүрэмтэй байдагсан” хэмээн хуучилсныг тэмдэглэн үлдээжээ.

Далай ламын дэргэдийн гүртэн чойжин буулгахыг харсан хүн сэтгэгдлээ бичихдээ “2005 онд би Энэтхэгт байсан юм.. Нэгэн өдөр миний танил нэг лам надад чи Чойжин бууна гэж яадгийг үзсэн үү гэдэг юм  байна.

Миний амьдарч байсан газараас холгуйхэн байх Далай Ламын Чойжингийн хийдэд тэр өдөр олон хун цугларчээ. Олон лам нар ирсэн ямар нэгэн ном уншиж байх юм. Тэгэхдээ бугд зогсоогоороо л ном уншаад байх. Тэгж байтал нэг хөгшин ламыг тэргэн дээр түрээд ороод ирлээ. Би ч дотроо энэ нөгөө Чойжин нь юм байх л гэж бодлоо. Тэгээд найз ламаасаа асуувал Чойжингийн хэлийг орчуулдаг орчуулагч нь юм гэнэ. Чойжин нь бол тэнгэрийн хэлээр ярьдаг юм байх. Тэр хэлийг нь мэдэх хүн байхгуй болохоор хэлийг нь сайтар судалсан хэлмэрч бас байдаг юм гэнэ.

Тэгж байсан чинь нөгөө удаан хулээлгэсэн Чойжин нь орж ирлээ. Сонин хээтэй хувцас өмссөн, дунд хэрийн насны хун гарч ирээд л нэг том сандал дээр суулаа.

Тэнд байсан лам нар номоо уншиж дуусаад нөгөө ламд чинь нэг их том малгай өмсуулчихлээ. Хоёр талаас нь малгайг нь түшээд зогсох юм. Их л хунд байгаа бололтой.

Тэгэээд  дахин ном уншлаа. Энэ удаад уншиж байгаа ном нь маш сонин, өөр ч аялгуутай юм шиг санагдлаа. Урьд нь олон л удаа Төвд ном сонсож байсан ч ийм аялгатайг нь сонсож байгаагуй юм.

Нилээд хугацаа өнгөрсний дараа нөгөө Чойжингийн чинь нүүр нь хөөгөөд л томроод ирдэг юм байна. Сайхан жужиглэж байна даа л гэж бодож байлаа. Тэгсэн чинь нүд ам нь мурилзаад сонин сонин болж байснаа  исгэрээд ч байгаа юм уу, яагаад ч байгаа юм мэдэхгүй нэг л сонин авиа гаргаж байснаа гэнэт босоод ёстой л дэвж гарлаа даа. Нөгөө толгойд нь багтахгуй байсан малгай нь ургачихсан юм болов уу л гэмээр наалдчихсан хөдөлгөөнд нь огт саад болохгуй байна”¹⁵ гэсэн нь дээр эшлэсэн “Шид хийгээд нууцсын тухайд” номонд өгүүлснээс огтхон ч зөрөхгүй байна.

Далай ламын дэргэдийн гүртэн 17 дахь үеийнх гэгддэг. Урьдын цагт Түвэд даяар хэдэн зуун ийм гүртэн байсан гэж Далай лам өөрөө бичсэн байна. Харин Монголд байдал ямар байсныг тоймлоход бэрх ч гэлээ энд тэнд гүртэн удамтан нэлээд байгагаас харахад бас л цөөнгүй байсан бололтой. Гэхдээ монголчууд тэнгэр шүтлэгээс ихэд хожуу салсан учраас гүртэнгийн үе үе удмын асуудал ч хожуу үед хамаарч мэдэхээр байна. Гэхдээ энд Монгол бөө мөргөл Түвэдийн шашинд нөлөөлж, Монгол нутагт эргэн нэвтрэхдээ Түвэдийнх мэт төөрөгдөл дагуулсан гэмээр сэжим буйг хойно тодорхой өгүүлье.

 Дээр өгүүлсэн Жамбал донир хэлэхдээ Бадруулт төрийн үед Маймаа хотын Цэрэндорж удирдаж Лувсанхайдавыг чойжинч болгосон гэсэн нь өмнө нь Монголд  төрийн хэмжээнд чойжин буулгах зан үйл  байгаагүйн нотолгоо ч байж мэднэ. Өдгөө музей болоод буй Чойжин ламын сүмийг 1904-1908 онуудад уран барилгач лам Омбо удирдан монголчууд өөрсдөө барьсан байдаг.

Өгүүллийн цээжинд дурдсан Чойндон гэхэд л 1895 оны орчим төрсөн бөгөөд  “гүртэн” Луузангийн ууган хүү, гуравдахь үеийн гүртэн  гэхээр он цагийн хувьд мөн л хоёр зуу хүрэхгүй жилийн тэртээгээс тэдний удамд гүртэн тодорсон болж таарна.

Монголын төр нэн эртнээс шашин шүтлэгийг өөртөө ашигласаар ирсэн уламжлалтай. Чингэс хааны үед бүх шашинд хүндэтгэлтэй хандаж байсан хэдий ч төрийн гол зан үйл, дайн байлдаан зэрэг чухал үйлнээ бөө мөргөлийг эрхэмлэж байсан нь хөдөлшгүй баримттай. Тэгээд ч төр, цэргийн эрхтэн дархтнууд дунд бөө олон, Чингэс хаан ч өөрөө тэнгэртэй харьцах увдистай нэгэн байсныг “Монголын нууц товчоо” болоод бусад эх сурвалжууд нотолдог. “Аравтын даргаас дээш цөм тэнгэрийн хэл мэдмүй” хэмээх үг ч үүний дам нотолгоо мэт санагддаг.

Энэ уламжлал хожмоо шарын шашинд орсон үед ч хадгалагдсан бөгөөд цэргийн жанжид догшин сахиустай харьцдаг, хутагт хувилгаад төрийн сайд болдог онцлог Богд хаант Монгол улсын үеийн томилгоо өргөмжлөлөөс харагддаг. Тухайлбал, Богд хаант Монгол улсын үеэс л алдар гавьяа нь түгсэн цэргийн жанжин Хатанбаатар Магсаржавыг чойжинч байсан гэдэг. Богд хаант Монгол улсын нутаг руу Хятадын хар цэрэг довтлоход Хатанбаатар Магсаржав цэрэг ахлан морджээ.

“Хатан баатар ван ганц үхэр буугаа шившиж буудсанд сум нь хятад цэргийн их буугийн амаар орж дэлбэрээд олон хятад цэргийг хядаж... Богд эндээс бичиг явуулжүхэр бууг “Жанжин буу” гэж цол өгөөд Хатанбаатар ванд гүн ван цол өгөөд одоо бууж ир гэж зарлиг буужээ... Тэр том буу нь олон хадаг зүүсэн буу байсан”¹⁶ гэж нүдээр үзсэн амьд гэрчийн хуучилсныг их эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэн “Өвгөн Жамбалын яриа”-ндаа тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөн баруун замын байлдаанд явж байхдаа Хатанбаатар ван чойжин буулгаж байсан тухай домог яриа олны дунд байдаг нь үнэний ортой байж мэдэхээр байна. 

Мөн Ардын засгийн газрын Ерөнхий сайд байсан Анандын Амар “17-26 насандаа чойжин байсан гэж өчиг өгч байжээ”¹⁷ гэсэн мэдээлэл ч бас байна. Энэ бүхэн нь төрийн үйлийг тэнгэр язгууртад, мөн тэнгэрийн “хэл мэддэг” хүмүүст даалган хариуцуулдаг эртний уламжлал хорьдугаар зууны эх хүртэл Монголд хадгалагдсаар байсныг харуулж байгаа хэрэг юм.

Ер нь махан бие, цусан зүрхэт хүмүүн бидний харж мэдэрдэг тэрхүү хязгаарын гадна орших ертөнцийн тухай мэдлэгийг эртний монголчууд тэнгэр шүтлэг, онго сахиусны тусламжтайгаар олж мэдэж, нартын амьдрал, төрийн үйлээ хүртэл түүнтэй уялдуулж чаддаг байсан нь өнөө улам бүр тодорхой болж байна. Монголчуудыг хэнд ч ялагдашгүй болгосон тэрхүү агуу чадварыг өөриймшүүлэх арга замыг Буддын шашинтнууд анх олж харсан нь тодорхой байгаа бөгөөд тэд монгол бөөгийн онго сахиустай харьцдаг, тэдний ивээл хамгаалалтыг авдаг арга техникийг судалж, тэр ч битгий хэл мөнөөх сахиусуудыг урхидан эрхэндээ оруулах, хулгайлах зэрэг олон арга хэрэглэж байжээ. Далд ертөнцийн энэхүү тулаанд түвэдүүд ялснаар гүртэн чойжин бий болсон гэж дүгнэх үндэс байгаа юм.

Нийтийн тооллын VIII зууны үед монголчуудын номын их сахиусыг түвэдүүд нутагтаа хулууж аваачин тахиж, ивээл ачлалыг нь хүртэх болсон бөгөөд мөнөөх сахиус нь 1544 онд л анх удаа хүний биед буусан, тэр гүртэнгийн нэр нь Лувсанбалдан гэдэг болох  нь түүх сударт тов тодорхой тэмдэглэгджээ. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл монголчууд бөөлөөд буулгачихдаг байсан сахиусыг түвэдүүд ийнхүү гүртэнгийн биед Буддын шашны уншлага тарнийн аргаар оршоож сурсан гэсэн үг. Гэхдээ энэ нь тухайн сахиус өөрөө таалаагүй тохиолдолд биелшгүй зүйл бөгөөд түвэдүүд урт удаан хугацаанд догшин сахиусыг аргадаж, өөриймшүүлж чадсанаар ийнхүү чойжин буулгах хэмээх нэгэн гайхамшгийг бий болгож чаджээ гэмээр байна.

Далай ламын дэргэд одоо байгаа гүртэн Түвдэнготов бээр “Гүртэнгийн чойжин буух үедээ өмсдөг өмсгөл нь бэлгэдлийн нарийн утга учиртай... Гутлыг монгол гутлын загвараар бүтээсэн нь Пехар бурхны үүсэл гарлыг сануулж буй мэт”¹⁸ гэсэн нь мөнөөх монгол сахиусыг хэлж буй хэрэг билээ.

Түвдэнготов гүртэн нь 1957 онд төрсөн, 1987 оноос Далай ламын чойжингоор тодорсон нэгэн бөгөөд 1990 онд Улаанбаатарт болсон Азийн буддистуудын бага хуралд оролцож байжээ. Дараа нь 2008 оны зун дахин ирж Отгонтэнгэр ууланд очжээ. Тэр тухайгаа “Тэнд Түвэдийн цэргийн хүчин Пехар бурхны “сүлд оршигч”-ийг олж авсан бөгөөд тэр дотор бурхны арьсан баг байсан гэдэг... Тэнд би залбирал үйлдэж тахил өргөв”¹⁹ гэж Түвдэнготов гүртэн номондоо өгүүлсэн байна.

Энд өгүүлэн буй Pe har бурхан нь асар хүчтэй хамгаалагч тэнгэр бөгөөд Нэйчүн хийдийн Дорж дагдан сахиус нь түүний өмнөөс “бие төлөөлөгч” болон буудаг гэнэ. Монгол бөөгийн том тэнгэрүүд нартын оронд өөрөө буухгүй, өмнөөсөө элч зараал илгээдэгтэй энэ нь адилхан байна.

Эх сурвалжууд:

1. Д.Дамбажав “Оюун билгийн мэлмийг нээгч аялгуу сайхан монгол үгийн

    дээж” тайлбар толь бичиг. Тал-1003.

2. Мөн ном. Тал-483.

3. Г.Хандхүү "Зүүдэнд ч ороогүй тавилан", 2008. Тал-142-145.

4. Мөн тэнд

5. Мөн тэнд

6. Ш.Содномжамц “Далд түүхийн ил хуудас” УБ., 2011. Тал-214.

7. О.Дүгэрсүрэн “Уугуул түмний минь удмын бахархал” Эрдэнэт., 2006.

    Тал-157-158.            

8. Дээрхийн гэгээн Далай лам “Шид хийгээд нууцсын тухайд” (Оточ

    Д.Төмөртогоогийн орчуулга). УБ., 2011. Тал-15.

9. Мөн ном. Тал-16.

10. Мөн ном. Тал-18.

11. Мөн ном. Тал-19.

12. Б.Галаарид.”Бөө мөргөлийн тухай бичвэрүүд” УБ., 2010. Тал-100.

13. “Тууль хайлах, бөө бөөлөх хоёрт адил төстэй зүйл олон байна”

 ярилцлага. “Гэрэлт Цалиг” сонин. 2010.01.21. №03 (34).

14. Дээрхийн гэгээн Далай лам “Шид хийгээд нууцсын тухайд”

      (Оточ Д.Төмөртогоогийн орчуулга). УБ., 2011. Тал-20.

15.  www.temuujin-miniiblog.blogspot.com

16. Эмхэтгэгч Х.Сампилдэндэв “Монгол хууч ярианы дээж” УБ., 2003.

      Тал-82.

17. Дээрхийн гэгээн Далай лам “Шид хийгээд нууцсын тухайд” (Оточ овогт

      Д.Төмөртогоогийн орчуулга). УБ., 2011.  Тал-72.

18. Түвдэн Готов “Би Далай ламын чойжин” УБ., 2011. Тал-165.

19. Мөн ном.Тал-186-187.

2012.03 сар

Онцгой цаг үе л түүхэн хүнийг төрүүлдэг

Б.Галаарид

Хүмүүс янз бүрийн зүйлээс л сэтгэлийн хүчээ сэлбэдэг, урам зориг авдаг байх. Миний хувьд хэн нэгний цээжний гүн дэх бодол ухаарлаа дэлгэсэн  чин сэтгэлийн үгийг сонсож, түүндээ сэтгэл хангалуун үлдэх шиг үнэтэй торгон агшин үгүй.  Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржтой сэтгүүлч Б.Ганчимэгийн хийсэн ярилцлагыг уншсаны дараа яг ийм мэдрэмж төрж Элбэгдорж хэмээх хүний тухай сэтгүүлчийнхээ хувьд, алдаж онох, унах босохыг нь харж яваа нэгэн цаг үеийн хүнийхээ хувьд үгээ хэлэхсэн гэсэн бодол төрсөн ч улстөржлөө, сонгуулийн сурталчилгаа хийлээ, мөнгөөр бичлээ гээд л түмэн шидээр гүжирдэж шавар шавхайтай хутгаад эхлэх биз гэж бодоод сэтгэлийн хөөрлөө хүчээр дарж орхисон билээ. Гэвч түүний ярилцлага сэтгэлээс гарахгүй, бодлын мухарт эргэлдсээр л байлаа. Хэд хоногийн дараа уг ярилцлагын доорхи сэтгэгдлүүдийг уншмаар бодогдож нэт ухлаа. Хүмүүс янз бүрээр л үнэлж. Санал нийлэх нь ч байна, үгүй нь ч байна. Угаасаа тийм л байх ёстой юм хойно гайхах юм алга. Гэхдээ түүний тухай бичих бодлоо орхисон нь буруу юм байна, өөрийн шинээр олж таньсан Элбэгдоржоо бусдад мэдрүүлэх ёстой юм байна гэсэн бодол сайт дахь сэтгэгдлүүдийг  уншсаны дараа дотроос минь хатгаад зүгээр суулгахгүй байгаа тул үүнийг бичиж байна.

Тэгэхдээ Элбэгдорж гэдэг жирийн нэгэн хүн биш, харин Монгол Улсын Ерөнхийлөгч учраас түүнийг хэн нэгэнтэй харьцуулна гэвэл өмнөх Ерөнхийлөгч нартай нь жишиж байж л үнэн дүр зураг гарна. Аз болоход  сэтгүүлч мэргэжил минь Монгол төрийн дөрвөн Ерөнхийлөгчийн хэн хэнийх нь тухай “Сэтгүүлч Б.Галаарид хэмээх баттай эх сурвалж”-д түшиглэн дүгнэлт хийх эрх олгож байна.

П.Очирбат Ерөнхийлөгчийг бүр социализмын үед, тодруулбал 1980-аад оны сүүлээр төрийн сайд байхдаа ЗХУ-ын “Новое время” сэтгүүлд хоёр орны эдийн засгийн харилцааны талаар  хэмжээгээр жижиг ч жинтэй сайн ярилцлага өгөхөд нь анх улстөрчийнх нь хувьд анзаарч, бахархаж билээ. Хожим Ерөнхийлөгч байх үед нь улс орны эдийн засаг ч олигтой биш, улстөрийн нөхцөл байдал ч ороо бусгаа хүндхэн л цаг үе таарсан. Шинэ хуучны зөрчил дэндүү их, үзэл бодлын зөрөө бүр ч гүнзгий, улстөрийн цаг агаар эрс муудах шалтаг шалтгаан элбэг, товчхондоо Монголын нялх ардчилал дархлаа муутай байсан  байсан тэр цаг үед мань хүний хээгүй энгийн дүр төрхийн цаана нуугдах ухаалаг зальжиндуу байр суурь, аливааг зөөллөн эвлэрүүлэх чадвар, цаг үе,  уур амьсгалыг соргог мэдэрч зөв шийдвэр гаргахад нэмэртэй  төрөлх мэдрэмж  нь тун ч их хэрэг болсон гэж бодогддог.  

Н.Багабанди гуайн хувьд нийтлэг эрх ашгийн үүднээс буулт хийх чадвар дутмаг, шазруун хатуу зангаасаа болоод Ерөнхийлөгчийн суудалд суусан он жилүүдийг үндэсний эрх ашгийн төлөө эерэг сайнаар ашиглах олон боломжийг алдсан болохоор өмнөөс нь харамсмаар санагддаг. Гэхдээ энэ нь түүнийг огт юм хийгээгүй, аль эсвэл улс орныг сүйрлийн ангал руу түлхчихсэн гэсэн үг биш л дээ.” Хийгүй хүн”  байх гэж хэт хичээсэн үү яасан үг хэл, алхаа гишгээгээ хүртэл дэндүү цэнэж, нэг л хиймэл албархуу  харагддаг байлаа.

Гуравдахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр улстөрчийн хувьд азтай одтой байсан. Түүний өгсөх замд бартаа саад бараг байгаагүй. Түүнийг нэг номерын хүн болж гарч ирэх үеийн Монгол дахь  улстөрийн суурь хөрс нь ард түмнээ бодсон Ардчилсан Ерөнхийлөгч байх боломжийг түүнд олгосон. Харин түүнийг дээш нь гаргаж ирсэн нам, тойрон хүрээлэл нь өөрийн лидерээ дарангуйлагч болгон хувиргахад бэлэн тогтолцоотой, ардчилалгүй, шимэгчлэгч орчин байсан. Өөрөөр хэлбэл түүхэн бахархал болох, эсвэл түүхийн алдаа болох замын аль аль нь нээлттэй байлаа. Харамсалтай нь тэрбээр хоёрдахь замыг сонгосон.  Богино хугацаанд улстөрийн оргилд  гарч, эрх мэдлийн төвлөрөл бий болгож, улс орныг  ардчиллын мөн чанар, зүй тогтлыг сөрсөн аргаар удирдах гэж оролдсон нь түүнд гай, бусдад сургамж болсон.

Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид улстөрчийн хувьд нэг онцлог бий. Түүнийг 1989-1990-ээд онд Монголын хувь заяаг өөрчлөх хувьсгал хийлцэж явахад, өөрөөр хэлбэл том улстөр хийгээд нэгэнт эхэлчихсэн байх үед нөгөө гурваас нь П.Очирбат гуай л улстөрч гэдэг утгаараа олонд танил байлаа. Харин Н.Багабанди МАХН-ын багахан албан тушаалтан, Н.Энхбаяр соёл урлагийн салбарын жирийн нэг ажилтан байсан. Тэд гагцхүү МАХН (МАН) хэмээх нам төр нь ялгарахгүй нүсэр тогтолцоог бараадсанаараа төрийн өндөрлөгт гэрлийн хурдаар гарч ирцгээсэн, улстөрч болцгоосон.

Харин Ц.Элбэгдорж тэр нам-төрийн  холимог тогтолцоо бүхий хуучинсаг хүчний эсрэг, ардчиллын төлөө тэмцэгчдийн тэргүүн эгнээнд явж байлаа. Далан жил бэхжиж батажсан тогтолцооны эсрэг “Ийм байж болохгүй” гэсэн итгэл үнэмшлээс өөр зүйлгүйгээр тэмцэж босно гэдэг хэцүү, хүч тэнцвэргүй, эрсдэлтэй байсан ч тэд чадсан. Өөрийн зорьсон өөдрөг үйлсийн төлөө бусдыг итгүүлэн үнэмшүүлж араасаа дагуулах онцгой чадвар Ц.Элбэгдоржид  байдаг нь үүнд их нөлөөлсөн гэж би боддог.  Ийм харизматай учраас л тэрээр  1990 оноос хойш хамгийн олон жил Монголын улстөрийн тэргүүн эгнээнд явж чадаж байна.  

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болсноосоо хойш  түүний  хэлсэн, хийсний үр дүн тэр бүр гарах болоогүй ч сайн саар, янз бүрээр  л ярьж бичицгээж  байна. Угаасаа ч тэгэх л ёстой. Яагаад гэвэл тэр үеэ өнгөрөөж мартагдсан улстөрч биш, харин ид оргил үе дээрээ яваа улстөрч, хамгийн олон жил улстөрийн тэргүүн эгнээнд  яваа нэгэн учраас анхаарлын төвд байсаар байх болно. Гэхдээ түүний Ерөнхийлөгч болоод хийсэн хамгийн сайн хоёр гурван үйлийн тухай тун бага ярьж, бичиж байгаа нь гайхал төрүүлж байна.

Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн ярианаас “Монголчуудын хувь заяаг шийдэх эрх мэдэл Кремльд байсан. Тэр нь Саарал ордон руу шилжчихсэн. Харин одоо энэ эрх мэдлийг ард түмэнд өгөх хэрэгтэй байна” гэсэн нэг санааг би л лав тухайн үедээ тун соргог хүлээж авсан. Тэгээд үүнийг хэрхэн хийх гэж байгааг нь сонирхтол Шууд ардчиллын тухай ярьж эхэлсэн. Энэ бол хэн нэгэн луйварчны албан тушаалаа ашиглан хууль бусаар олсон хэдэн тэрбум төгрөг, эсвэл хэн нэг авлигачийн хулганын хөеө мэт хураасан эд хөрөнгөөс хавьгүй илүү үнэ цэнэтэй, хамаагүй том асуудал билээ. Энэ бол биднийг төлөөлж төрд зүтгээд ир гэж итгэл өгөн сонгосон түшээ нь өөрсдөөс нь давуу эрхтэй нэгэн болчихоод өөрийгөө ноён мэт бодож эхэлдэг төлөөллийн ардчиллын сул талыг нөхөх гэсэн үндсэндээ 1990 оны хувьсгалаас дутахгүй том үйл хэргийн эхлэл байв.  Энэ бол дунд, доод тушаалын түшмэд,мяндагтнууд төсвийн хөрөнгийг завшин язартлаа баяждаг гажиг үзэгдлийг таслан зогсоох хамгийн шилдэг гарц юм. Үүний тулд тэрээр Төсвийн тухай шинэ хуулийг батлуулж, орон нутгийн төсвийг иргэдийн оролцоотойгоор захиран зарцуулах шударга тогтолцоог бий болгосон. Орон нутгийн санд төвлөрсөн хөрөнгийг юунд зарцуулах, юунд эс зарцуулахаа иргэд оролцож хянадаг болсноор хөрөнгө мөнгө үр ашиггүй үрэгдэх, буруу замаар орох, эрх мэдэлтний халаас руу гулсах, танил талаар дамжин үрэн таран болох  бүх зам хаагдана. Үүнийг шударга ёс гэхгүй бол өөр юуг шударга ёс гэх билээ. Тэгвэл шударга ёс ийн тогтох арга замыг тэрээр олж харсан төдийгүй хуульчлан баталгаажуулж өгснийг өнөөдөр анзаарахгүй, ярихгүй байгааг гайхаж байна. Орон нутгийн иргэдэд энэхүү өөрөө удирдах ёсны амин сүнс болсон эрх мэдлийг хоосон өгөөгүй, мөнгөгүй эрх мэдлийг мөнгөтэй эрх мэдэл болгож өгч байгаа энэ түүхэн гавьяаг заавал ярих ёстой санагдах юм.

Иргэд, иргэний нийгмийн байгууллагууд, ерөөсөө нийгмийн бүхий л төлөөлөл хамтран зөвшилцөх замаар орон нутгийн асуудлаа шийддэг, төрийн байгууллагууд нь иргэдийнхээ энэхүү оролцоог хүлээн зөвшөөрдөг эрүүл тогтолцоог бий болгох түүний эрмэлзлийг тал талаас нь дэмжих сэн, ажил хэрэг болгохсон. Тэгвэл биднийг бухимдуулаад байгаа мөн ч олон асуудал аяндаа шийдэгдэнэ дээ.

Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн хийсэн, ач холбогдлыг нь олон түмэн төдийлөн мэдэхгүй байгаа бас нэг том ажил бол Хууль эрхзүйн шинэтгэл гэж хэлмээр байна. Хуучин тогтолцооны үед шүүх бол ялладаг, дарамталдаг байгууллага байв. Шүүх бол иргэддээ үйлчилдэг, нийгмийн сайн сайхны төлөө  байгууллага байх ёстой гэж тэр үед хэн нэг нь хэлбэл хүмүүс элгээ хөштөл инээх байсан биз. Тэгвэл Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч Шүүхийн шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх хөтөлбөр санаачилснаар Монгол Улсад хууль эрхзүйн “хувьсгал” эхэлчихээд байна. Энэ бол онцгой чухал, ард түмэнд онцгой хэрэгтэй хувьсгал. Ийм хувьсгалыг нийтлэг эрх ашгийг дээдэлдэг хүн л эхлүүлж чаддаг.

Аль ч цаг үеийн Ерөнхийлөгч хийх ёстой, хийж л байдаг ажлууд зөндөө бий. Түүгээр нь тухайн Ерөнхийлөгч хэр ажилласныг дүгнэх нь утгагүй хэрэг. Харин улс орны хөгжлийг урагшлуулах хөрс суурийг бэлдсэн хувьсгал гэхүйц томоохон ажил нэг биш, нэлээд хэдийг санаачилж хэрэгжүүлж буй нь Ц.Элбэгдоржийг өмнөх Ерөнхийлөгчдөөс илүү том харагдуулж байна.

Ардчиллын дууч, “Хонх”-ны С.Цогтсайхан маань олон жилийн өмнө Ц.Элбэгдоржийн тухай “Ардчилал түүхэн хүнээ дагуулж ирдэг” гэж бичиж байсан санагдана.  Түүнийг нь би “Онцгой цаг үе түүхэн хүнээ төрүүлдэг”  хэмээн яльгүй өөрчилмөөр санагдчихлаа. Яагаад гэвэл бидний амьдарч буй цаг үе маань үнэхээр онцгой цаг үе. Энэ цаг үед өнөө дутуу үнэлэгдэвч маргааш гавьяа нь илүү тодрох холч ухаан, том бодлого, алсын хараагаараа ялгарсан улстөрч заавал тодрох ёстой. Одоогоор Ц.Элбэгдоржоос өөр тийм улстөрч харагдахгүй байна.

  2013.02.18.

Сэтгүүлчийн мэргэжлийн нэр хүнд, хариуцлага, ёс зүй

Сэтгүүлч бол онцгой мэргэжил

Өндөг тахиа хоёрын аль нь анхдагч вэ гэсэн асуулт аливаа асуудалд адармаатай эргэлзээтэй зүйл олон байдгийн сонгодог жишээ юм. Гэвч энэ маргааныг эцэслэн шийдээгүйгээс болоод амьдрал зогсчихоогүй. Хүмүүс өндгийг ч, тахиаг ч хүнсэндээ хэрэглэсээр байна. Хүний амьд байх эсэх нь хүнс тэжээлээс хамааралтай учраас тэр.

Тэгвэл сэтгүүлч мэргэжил мөн үү, сэтгүүлзүй шинжлэх ухаан мөн үү? Эрдэмтэн судлаачид тийм, үгүй гэсэн эсрэг тэсрэг хариултын алийг нь сонгох вэ гэдэг дээр толгойгоо гашилгаж байна. Гэвч энэ асуудлыг тодлон шийдээгүйн улмаас сэтгүүлзүй оршин тогтнохоо байчихаагүй, харин ч улам бүр хөгжиж, арга хэлбэр, агуулга нь өргөжин тэлж байна. Хүмүүн гэдэг нийгмийн амьтан учраас, тэдний оюун санааны хоол тэжээл нь мэдээлэл учраас тэр.

 Ихэнх улс орон анагаах, хууль зэрэг салбарынхныг онцгойлон үзэж, энэ салбарт заавал мэргэжлийн хүн ажиллах ёстой хэмээн зааж, мэргэжлийн холбоотой байх асуудлыг нь хуульчилж, хариуцлагын тогтолцоог нь баталгаажуулж өгдөг. Тэдний алдаа хор хохирол ихтэй учраас гэж  үүнийгээ тайлбарладаг. Тэгвэл сэтгүүлч хүн мэргэжлийн алдаа гаргаснаас үүсэх хор хохирол нь бүр ч их. Нэг эмч мэргэжлийн алдаа гаргалаа гэхэд хэн нэгэн хүн, түүний ахан дүүс хохирно. Харин сэтгүүлчийн алдаанаас болоод нийгэм бүхлээрээ ч хохирч мэднэ. Тийм ч учраас сэтгүүлзүйг нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээдэг онцгой салбар гэж үздэг. Тэгэхээр сэтгүүлзүй бол онцгой мэргэжил юм. Онцгой мэргэжил учраас мэргэжлийн нэгдмэл холбоотой, хариуцлагын нэгдсэн тогтолцоотой,  ёсзүйн нэгдсэн зарчимтай, мэргэжлийн нэгдсэн дүрэмтэй байх ёстой. Ийм байх нь хэвлэлийн эрх чөлөөг хязгаарлаж буй хэлбэр хэмээн зарим хүн шүүмжилж байгаад үгүй хэмээн хариулмаар байна. Энэ бол сэтгүүлч мэргэжлийн нэр хүндийг хамгаалах, өргөх тухай асуудал. Энэ бол сэтгүүлчид мэргэжлийн байх, хариуцлагатай байх, ёс зүйтэй байх тухай асуудал. Энэ салбар хүчтэй, чадавхтай, мэргэжлийн байх тухай асуудал юм. Хэвлэлийн эрх чөлөөг хязгааргүй эрх чөлөө буюу анархи байдал болгон хувиргаж, энэ байдлыг нь хэлсэн, засаж залах гэсэн аливаа оролдлогыг  хэвлэлийн эрх чөлөөнд халдсан халдлага хэмээн буруутгаж, олж авсан мэдээллээрээ хэн нэгнийг айлган сүрдүүлж, рэкетлэж, болохгүй бол бүлэглэн намнаж, шударга ёсны эрх ашгийн үүднээс  нийгэмд түгэх ёстой мэдээллийн урсгалыг хувийн зорилгоор ашиглаж, зэрлэг капитализмыг өөгшүүлж буй хэсэг бүлэг этгээд Монголын сэтгүүлзүйн нэр хүндийг шороотой хутгасан. Тэд абсолют эрх чөлөөндөө хэзээ ч сэтгэл ханахгүй нь өнөөдөр тодорхой харагдаж байна. Тэд Монголын сэтгүүлзүйг мэргэжлийн, хариуцлагатай, ёс зүйтэй, эрүүл байхын эсрэг тэмцэж байна.

 Сэтгүүлч бол мэргэжил, тэр дундаа ямар ч мэргэжлийн хүн мэргэшиж болдог онцлог мэргэжил. Энэ утгаараа суурь мэргэжил нь өөр ч сэтгүүлч болох хүсэлтэй олон олон хүн манай салбарт урваж, биднийг илүү чадварлаг, илүү хүчирхэг болгож ирсэн, цаашид ч тийм л байх болно. Мэргэжлийн холбоо байгуулагдвал тэр хүмүүсийг яах вэ гэдэг асуулт мэдээж гарна. Олон жил ажиллаж, ур чадвараа баталсан хүмүүст мэргэшсэн үнэмлэхийг нь шууд олгож болно. Бусдынх нь тухайд сэтгүүлч мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэж буй одоогийн бааз суурь маань тэднийг богино хугацаанд мэргэшүүлэх хангалттай боломжтой.

Сэтгүүлчийн мэргэжлийн нэр хүнд, хариуцлагыг дээшлүүлэх гол механизм болсон мэргэжлийн холбооны чиг үүргийг хуулиар тогтоохоос өөр хэлбэрээр төр оролцох ёсгүй. Өөрөөр хэлбэл энэ нь нийт сэтгүүлчдийн төлөөлөл болсон Сэтгүүлчдийн их хурлаар байгуулагддаг, их хурал нь сэтгүүлчдийн холбооны бүтэц, зохион байгуулалт, эрх үүргийг тодорхойлж, Сэтгүүлчийн мэргэжлийн дүрэм, бусад дүрэм журмыг баталдаг байх нь зүйтэй гэж үзэж байна. Монголчууд “Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй, бүлээн усаар угаавал хиргүй” хэмээн ардчилал, зөвшилцлийн зарчмаар асуудлыг шийдвэл алдаа гардаггүйг эрт дээрээс сургасаар ирсэн. Бид ч гэсэн бүгдээрээ хэлэлцэн байж сэтгүүлчдийн өөрөө удирдах ёсны байгууллага болох мэргэжлийн холбоогоо байгуулж,  ойрын болон хэтийн зорилгоо тодорхойлж, салбарын хувьд нэгдсэн бодлоготой, хүчтэй болж чадна.

Сэтгүүлзүйн салбарт ажиллагсад мэргэжлийн байхын чухлыг дэлхийн нэр хүндтэй эрдэмтэн судлаачид ч хүлээн зөвшөөрч эхлээд байна. “Орчин үеийн мэдээллийн шинэ хэрэгсэлд ажиллагсад ямар нэгэн гэрчилгээ үнэмлэхгүй, мэргэжлийн сургалтанд хамрагдаагүй, өөрсдийн дур зоргоор үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь эрсдэлтэй” хэмээн үзэх хандлага сүүлийн үед идэвхжиж байгаа нь тэдгээрийг үгүйсгэсэн хэрэг биш, харин мэдээлэл олох, боловсруулах, түгээх үйл ажиллагаа мэргэжлийн байхын чухлыг өгүүлж буй хэрэг юм.

Чөлөөт хэвлэл бол хариуцлага

Сэтгүүлч онцгой мэргэжил. Тийм болохоор сэтгүүлчийн онцгой эрхийг үндсэн хуулиараа хамгаалсан улс орнууд нэлээд байдаг. 1831 онд баталсан Бельгийн Үндсэн хуулийн 25-р зүйлд “Хэвлэлийн эрх чөлөөг хангах ёстой, мэдээллийн агуулгыг хянах ёсгүй, зохиогч нийтлэгч хэвлэгч нараас баталгаа шаардах ёсгүй” гэж заасан байдаг. АНУ-ын Үндсэн хуулинд 1791 онд оруулсан алдарт нэгдүгээр нэмэлтийг бүгд мэднэ. Шведийн хэвлэлийн эрх чөлөөний акт нь  тус орны үндсэн хуулийн бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд мэдээллийн эх сурвалжаа илчилсэн сэтгүүлчид хариуцлага тооцох заалттай. Японы үндсэн хуулийн 21 зүйлд заасан үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө нь мөн л сэтгүүлчдийн сурвалжлах эрхийг хамгаалдаг.

Ер нь бол дэлхийн 80 гаруй орон мэдээллийн эрх чөлөөг үндсэн хуулиар олгогдсон эрх гэж тодорхойлж, 70 гаруй улсад хэвлэлийн эрх чөлөөний бие даасан хууль үйлчилж байна. Энэ бүхэн хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг хуульчлан баталгаажуулах асуудал юутай чухлын нэгэн нотолгоо юм. Чөлөөт хэвлэлийн үзэл санааны талаар бид хангалттай мэдэх учраас давтан нуршихаас зайлсхийж сэтгүүлчийн хариуцлагын талаар хэдэн үг хэлье.

Хэвлэлийн эрх чөлөө сэтгүүлч,  мэдээлэл түгээгчид маш их боломж олгодог. Онцгой нөхцөл боломж ч гэж хэлж болно. Энэ онцгой нөхцөл  боломжийг хэмжээ хязгааргүй ашиглавал хэвлэлийн эрх чөлөөг бүрдүүлэгч хүчин зүйлсийн зохист харьцаа, тэнцвэр алдагдаж, гажуудал үүснэ. Үүнээс сэргийлж тэнцвэржүүлэгч хүчин зүйл нь сэтгүүлчийн мэргэжлийн хариуцлага, ёс зүй юм. Нэгэнт үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг эдэлсэн л бол  хариуцлагаа ч бас биелүүлэх ёстой. Онцгой эрх эдлээд үүрэг хариуцлага хүлээхийг хүсэхгүй байх нь нийгмийн аливаа зөвшилцөөн зохицлоос ангид зэрлэг бүдүүлэг байдлыг хүсч буй хэрэг юм. Ийм нөхцөл байдал нийгэмд үүсч болдгийг шүүмжлэн дурдсан бүтээлүүд цөөнгүй байдаг. Нэг жишээ татъя.  

“Хэвлэн нийтлэгч авьяас билгийн ямар ч үнэргүй, худал хуурмаг, эсвэл хор хөнөөл бүхий номыг хэвлүүлж, телевизийн ивээн тэтгэгч өөрийнх нь үзэл бодлыг уландаа гишгэдэг тоймчдыг санхүүжүүлж, сонины эзэд хэвлэлийн боолчлолын тухай бархирагч залуу хулигаанд сониныхоо орон зайг тавьж өгөх болох нь. Өөрөөр хэлбэл, нэгэн хэсэг хүмүүс хэмжээ хязгааргүй эрх чөлөөг эдэлж, нөгөө хэсэг нь арчаагүй хариуцлагагүй байдалд умбах болох нь” гэж Айн Рэнд олон арван жилийн өмнө  “Капитализмыг өмөөрөх нь” бүтээлдээ бичиж байсан нь өнөөдөр манай нийгэмд яв цав, хэв хэвээрээ анзаарагдаж байгаа нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, тэнд ажиллагсдад хариуцлага юутай чухлыг бэлхнээ хэлээд өгч байна.

Сэтгүүлчийн ёс зүй бол хэвлэлийн эрх чөлөөний манаач

Дэлхийн ямар ч оронд үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг туйлын эрх чөлөө гэж тодорхойлдоггүй. Олон нийт, нийгмийн ашиг сонирхлыг харгалзан энэхүү эрх чөлөөг хязгаарладаг янз бүрийн зохицуулалт байдаг. Тэдгээрээс хамгийн ихээр анхаарарл татдаг нь сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудал. Үүнийг бид их томоор сэтгэж, өргөн хүрээтэй ярьдаг.  Гэтэл хэрэг дээрээ сэтгүүлчийн ёс зүй туйлын бага зүйлээс эхэлдэг.  Тухайлбал АНУ-ын хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын дагаж мөрдөж буй ёс зүйн дүрэм, журмуудад түгээмэл анзаарагддаг нэг зүйл нь сэтгүүлчийн хараат бус байдлыг хангахын тулд мэдээний эх сурвалжаас бага ч болов бэлэг авахыг хориглодог, өөрийн гэр бүлийн хүний ажилладаг компанийн талаар мэдээ бэлтгэхийг хориглодог гэх мэт. Энэ мэтээр сэтгүүлч хүний дагаж мөрдөх ёс хэм хэмжээг дүрмээр тодорхойлох практик олон оронд мөрдөгдөж байна. Жишээ нь Их Британийн үндэсний сэтгүүлчдийн холбоо нь ийм ёс зүйн дүрэмтэй.  Зарим оронд сэтгүүлчдийн мөрдөх ёс зүйн зарчмыг хуульчилж өгсөн байдаг. Аль ч тохиолдолд сэтгүүлчийн ёс зүйн дүрэм нь тухайн редакц, сэтгүүлч аливаа маргаантай асуудлаар шүүхэд очихоос өмнө зохицуулалт хийх, хуулийн хариуцлага хүлээхээс өмнө ёсзүйн хариуцлага тооцон нэг ёсондоо хамгаалалт үүсгэхэд чиглэгдсэн байдаг. Монголд сэтгүүлчийн ёс зүйн дүрэм мөрдөх оролдлогууд олон удаа хийгдсэн. Бүр социализмын үеэс ч улбаатай гэж хэлж болно. МСЭ, Монголын чөлөөт сонинуудын холбоо, зарим редакцууд өөр өөрийн гэсэн ёсзүйн дүрэм баталсан ч хяналт тавих, хариуцлага тооцох механизм нь бүрдээгүйн улмаас бүрэн дүүрэн хэрэгжиж чадахгүй байна. Гэхдээ тухайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн удирдлага, редакц  хүсэх юм бол энэ тийм ч хэцүү зүйл биш гэдгийг нотлох жишээ бидэнд байна.

2012.05.03-нд  “ЗА суваг” тв-ийн  эзэд, редакцийн хоорондоо хараат бус байдлын гэрээ байгуулж , редакцын дүрмээ баталжээ. Ингэхдээ эзэд нь редакцийн бодлогод оролцохгүй, сэтгүүлчид нь олон түмний мэдэх эрхийг дээдэлж, ёсзүйн зарчмаа чанд мөрдөнө гэдгээ гэрээгээр тохиролцсон байна. Редакцийн дүрмэндээ болохоор хөрөнгө оруулагч, редакц, сэтгүүлч, редакцийн зөвлөлийн эрх үүргийг тус бүрт нь зааж өгчээ. Жишээ нь, хөрөнгө оруулагч редакцийн бодлого, үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцохгүй. Редакц болохоор сэтгүүлчийн ёсзүй, зарчимтай зөрчилдөх мэдээ мэдээллийг нэвтрүүлэхээс татгалзах эрхтэй. Сэтгүүлч нь аливаа мэдээллийг өөрийн итгэл үнэмшлээр бэлтгэнэ, хөрөнгө оруулагчийн нэр хүнд, ашиг сонирхолд харш мэдээллийг ч нэвтрүүлэх эрхтэй бөгөөд гагцхүү үнэн бодитой эсэхийг нь өөрөө хариуцна. Редакцийн зөвлөл нь ерөнхий редактор, сэтгүүлчдийн төлөөлөл, иргэний төлөөллөөс бүрдэх бөгөөд тус телевизийн сэтгүүлчийн ёс зүйтэй холбоотой өргөдлийг шийдвэрлэнэ гэдгийг энэ дүрмэнд тусгажээ.

“За суваг” телевизийн энэхүү гэрээ нь өнөөдрийг хүртэл зөрчигдөөгүй, ямар нэг зөрчил хүндрэл үүсээгүй нь бид хүсвэл ёсзүйн зарчмаа чанд мөрдөн хараат бусаар ажиллаж чадна гэдгийг харуулж байна.

Сэтгүүлчид өөрийн эрхээ хэтрүүлэн ойлгох, ёсзүйн хэм хэмжээгээ мэдэхгүй байх, өөрсдийгөө дөрөвдэх засаглал гэж эндүүрэн захирч засаглах, хүчлэх, сүр үзүүлэх оролдлого хийх, ёс суртахууны хамгийн энгийн хэмжүүрт ч тэнцэмгүй ёс бус үйлдэл гаргах явдал түгээмэл байгаа нь хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг сэтгүүлчид өөрсдөө боомилох, мэргэжлийн нэр хүндээ унагаах үндэслэл болж байна.  

Эцэст нь хэлэхэд “Хэвлэл мэдээлэл чөлөөт биш, үг хэлэх эрх бие даасан биш, оюун санаа чөдөртэй, айдас хүйдэст хүлэгдсэн бол төр засгийн ямар хэлбэр дор амьдарч буйгаас үл хамааран та иргэн биш, харин субъект л байх болно” гэж 1917 онд АНУ-ын сенатч Уильям Бора хэлснийг сануулмаар байна.

Тэгвэл өнөө цагийн монгол хүн өөртөө хэрэгтэй мэдлэг мэдээллээр өвч хуягласан хүчирхэг иргэн хүн байх уу, эсвэл мэдэх эрх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхээ бүрэн гүйцэт эдэлж чадаагүйн улмаас цөөн хэдэн эрх мэдэлтний хяналтгүй тоглолтын золиос болсон субъект л байх уу гэдэг нь сэтгүүлч бидний мэргэжлийн, ёс зүйтэй, хариуцлагатай, хараат бус, эр зоригтой ажиллаж чадах эсэхээс  туйлын хамааралтай байна.

МСЭ-ийн ерөнхийлөгч Б.Галаарид

 

2012.11.06-ны өдөр Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний танхимд зохион байгуулагдсан “Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай” хуулийн төслийн хэлэлцүүлэгт тавьсан илтгэл