Friday, April 11, 2014

Оюу толгойн талаархи мэдээлэл 70-80-аад оны кинонд

"Чехийн геологчидийн талаарх түүхийг 80 оны эхэн үеийн „Хайрхан өндөр хаана байна“ нэртэй уран сайхны кино өгүүлдэг билээ. Энэ кинонд Монголын хойд нутагт хийгдсэн геологийн ажлуудын талаар хүүрнэхээс гадна төгсгөлд нь нэгэн малчны ирээдүйг зөгнөсөн гэмээр үгсийг сонсох боломжтой. Тэрээр „Эрдэнэтийн овоо ч яахав, харин урд зүгт, говийн нутагт үүнээс ч илүү баялаг байгаа. Тэнд оюут уул бий - Оюу толгой.“ хэмээн хэлдэг байна" гэсэн байна. Энэ киног их дээр үед үзэж байсан болохоор санахгүй л байна л даа. 
http://www.olloo.mn/m/modules.php?name=News&file=article&sid=1238714

Thursday, March 27, 2014

АЛУУРЧИН ГЭГДЭХ Ч.БАТТУУЛ ХЭРЭГТЭН ҮҮ, ЗОЛИОС УУ?


Б.Галаарид
Ч.Баттуул гэдэг бүсгүй нэгэн америк эрийг хөнөөсөн гэх хэргээр хоёр жил мөрдөгдөөд саяхан 23 жилийн ял авсан. Элдэв янзын гэмт хэргийн тухай мэдээлэлд дарагдсаар дөжирсөн олон нийт үүнийг нэг их анхаарахгүй байна. Харин Ч.Баттуулын ар гэрийнхэн, өмгөөлөгч нь энэ хэрэгт учир зангилааг нь тайлаагүй ээдрээ будлиан их байна, жинхэнэ алуурчин (алуурчид) ял завшаад байгаа юм биш үү гэсэн гомдол саналаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хүртэл дамжуулан илэрхийлж байна. Төсөрхөн түүний өмгөөлөгч Л.Баттогтох энэ талаар бас нэг  ярилцлага өгчээ (http://www.24tsag.mn/content/52308.shtml).  Энэ ярилцлагад анхаарууштай хэд хэдэн зүйл байна. Идэр есийн хүйтэн буюу нэгдүгээр сарын 5-ны шөнийн 02 цагт 23 настай бүсгүй 60 метрийн  зайнаас хохирогчийг ангийн буугаар 8 удаа буудаж алаад, цогцсыг нь шатаагаад  хөлдүү газар ухан булсан гэдэгт эргэлзэж буйгаа тэр илэрхийлжээ. Энэ аллагын цаана хар тамхины наймааны хэрэг байгааг хангалттай шалгалгүй, зөвхөн Баттуулын мэдүүлэгт хөтлөгдсөнөөс хууль хяналтын байгууллага хуумгай шийдвэр гаргасан гэж тэр үзэж байгаа аж.
Үүнээс улбаалаад Баттуул гэх бүсгүйн талаар урьд өмнө нь  ямар мэдээлэл гарч байсныг сонирхвол хоорондоо зөрүүтэй олон л мэдээлэл байх аж. Тэдгээр дундаас Ч.Баттуул 2014.02.12-нд бичиж Батаар.мн сайтад нийтлэгдсэн захидлын зарим үг өгүүлбэр анхаарал татлаа. Тэрээр “Жон манай Монголд суурьшиж, амьдрах гэсэн зорилготой, монгол эхнэр авч, уул уурхайн салбарт ажиллан их баян хүн болох хүслийг өвөртөлж ирсэн. Гэхдээ энд ирэхдээ ээжээсээ 10 мянган ам. доллар зээлсэн бөгөөд буцааж өгөхийн тулд хар тамхи зарахаар авчирсан байсан. Энийг нь эхлээд би мэдээгүй ээ. 
Намайг Тайваньд байхад л янз бүрийн юм хэрэглэдэг, хачин зуршилтай байсан ч яг юу гэдгийг нь би огт мэдээгүй, сонирхдог ч үгүй байсан. Ингээд Монголд ирснийх нь дараа нөгөө авчирсан юмыг нь зарах гэж би зүс таних төдий нэлээд олон хүнтэй уулзаж, тусламж гуйсан. Яг тэр үед би Жоноос хол, өөр машинд байсан болохоор яг юу болсныг тодорхой хэлж чаддаггүй юм аа. Тэгээд ч надад буу, зэвсэг гэх мэт юу ч байгаагүй. 
Амьдралдаа би жинхэнэ буу барьж ч үзээгүй. Иймээс ч би болсон явдалд маш их цочирдон өөрийнхөө хэлж байгааг байтугай өөрийнхөө хэн гэдгийг ч мэдэхээ бол
ьчихсон байсан. Зөвхөн асар их айдас, дарамт, заналхийллийг л мэдэрч байсан. Өнөөдрийг хүртэл хэн ч намайг тайвшруулж, надтай чин сэтгэлээсээ ярилцаж, үнэнийг хэлүүлэхийг хүсээгүй, намайг хамгаалаагүй. Харин анх “Би буудчихсан” гэж айсандаа хэлчихсэн үгээр бүгдийг шийдсэн. Тэр үед (хоёр жилийн өмнө) надад ингэж хэлэхээс өөр ямар ч арга байгаагүй” гэсэн байна. (http://www.bataar.mn/10020167)
Тэрбээр өөрийгөө ямар ч аргаар хамаагүй зөвтгөхийн тулд үүнийг өгүүлэв үү? Эсвэл хэргийн нөхцөл байдал үнэхээр тэс өөр байв уу? Хэргийн мөрдөн байцаалт дутуу дулимаг болсон уу, эсвэл бодит үнэнийг хөдөлбөргүй тогтоосон уу? Баттуул хэрэгтэн үү, эсвэл золиос уу? Далдыг харагч Далай лам гээч нь биш учраас энэ талаар надад хэлэх үг алга. Харин гэмт хэргийн онцгой нөхцөл байдал, мөн хэргийг илрүүлэх уламжлалт бус аргын тухайд бол санаа оноо байна аа.
Эхлээд Ч.Баттуул золиос байж болох магадлалыг авч үзье. Тэрээр америк эрийн  авчирсан хар тамхийг зарж борлуулахын тулд хэсэг хүмүүстэй ороолджээ. Хар тамхины наймаанд цэвэр ёс суртахуунтай, зөв сайн  хүмүүс оролцдоггүй. Ямар ч хэрэг хийхэд бэлэн, хэнийг ч юунд ч хутгахаас буцахгүй хүмүүс л ийм зүйлд оролцдог. Тэд Баттуулыг мансууруулж өөрийгөө хянах чадваргүй болгосон байж болох уу? Болно. Өөрсдийн үйлдсэн гэмт хэргээ түүний хийсэн ажил хийсэн мэтээр итгүүлэгт автуулсан байж болох уу? Бас байж болох хувилбар.  Энэ хэргийг үүрч гарахгүй бол хамгийн дотно хайртай хүмүүсийг чинь ална гэж сүрдүүлэх замаар худал мэдүүлэг өгүүлсэн байж болох уу? Болно. Сэтгэцэд нөлөөлөх, мансууруулах үйлчилгээтэй бодис, бэлдмэлийн нэр төрөл улам бүр олширч, үнэртэх, татах, уух, тарих гээд хэрэглэх арга нь ч улам баяжиж байгаа. Хамгийн сүүлд хөгжмийн тусламжтайгаар  хөөрөл мансууралд оруулдаг арга технологи хүртэл бий болоод байна. Энэ бүхнийг хэрэг нягтлах явцад анхаарч шалгасан, мухарласан нь хэр бол?
“... би болсон явдалд маш их цочирдон өөрийнхөө хэлж байгааг байтугай өөрийнхөө хэн гэдгийг ч мэдэхээ больчихсон байсан. Зөвхөн асар их айдас, дарамт, заналхийллийг л мэдэрч байсан” гэж Баттуул шоронгоос бичсэн захидалдаа өгүүлсний цаана юу оршино вэ?
Үүний учрыг олж хужрыг тунгаахад хэрэг болж мэдэх нэгэн саналыг дэвшүүлье. Ийм ээдрээтэй нөхцөл байдлын дүр зургийг сэргээн тодруулахын тулд парапсихологичид ховсын онцгой нэгэн арга болох  регрессийг ашигладаг. Регресс гэдэг нь ухрах буцах гэсэн агуулгатай үг бөгөөд хэн нэгнийг ховсдон өнгөрсөн амьдралынх нь тодорхой үйл явдал, тэр бүү хэл хэдэн үеийн  өмнөх тодорхой цаг хугацаанд нь аваачин юу хийж, бодож, үйлдэж байгааг нь яриулах арга юм. Олон жилийн өмнө би регресс, прогрессын тухай бичиж байсан болохоор үнэнч уншигчдын минь хувьд энэ бол шинэ сэдэв, гайхмаар юм биш. Харин Ч.Баттуул шиг хүмүүсийг регресст оруулан гэмтэн үү, золиос уу гэдгийг ялган тогтоох учиг олох тухай санал минь бол Монголын криминалистикийн хувьд шинэ зүйл. Уг нь энэ бол зарим улс оронд гэмт хэрэг илрүүлэхдээ хэрэглэж л байдаг эд л дээ. Ялангуяа Ч.Баттуулынх шиг холбогдож буй гэмт хэргийнх нь үйлдэгдсэн цаг хугацаа тов тодорхой үед бол ховсдон яриулж нөхцөл байдлыг тодруулах нь мөн ч амархан байна даа.  
                                                                                                                                           2014.03.28 

Wednesday, March 19, 2014

Андад минь туслаарай, аз жаргал бэлэглээрэй

Сайхан мэдээ сонсов. Тэртээ баруун хязгаарт нэг ангид 8 жил цуг суралцсан анд минь эмчилгээнд орохоор болжээ.Түүнийг маань Содномын Баянмөнх гэдэг. Мөн ч сэргэлэн, эвтэй нөхөрсөг хүүхэдсэн. Гэтэл найм төгссөнийхөө дараахан мориноос унасны улмаас сонсголгүй болсон юм. Найз минь гучин жил сонсголгүй явсан. Чухам л ардаар яваад ч бараагүй, анагаахаар яваад ч бараагүй. Тэр минь хувь тавилантайгаа эвлэрч бусдын яриаг амных нь хайрцгаар уншиж, болохгүй бол бичгээр харьцдаг болсоор 30 жилийг үджээ. Гэхдээ би дүлий хүн гэж элгээ эвхэж суугаагүй, хувь заяанд гомдоллоогүй. Амраг ханьтай болж, алаг үрстэй болж, гал голомтоо бадрааж бусдаас дутуугүй аж төрөх гэж зүтгэсээр өнөөдрийг хүрсэн. Манай ангийнхан найзаараа бахархдаг. Хаан тэвчээр, ноён нурууг нь бахдан хэлэлцдэг.
Гэтэл баярт мэдээ сонсогдлоо. Түүний сонсголыг эмчлэх эмч нар олджээ. Австралийн эмч нар 90 хувийн баталгаа амласан, хэзээ мөдгүй ирэх гэж байгаа гэнэ. Сайхан мэдээ... Гэхдээ эмчилгээнийх нь зардал чамгүй мөнгө гэнэ. Сайн санаат хүмүүс ээ, андад минь туслаарай. Гучин жил хорвоогийн авиа чимээг сонсоогүй андад минь өгсөн сэтгэлийн өглөг бол жинхэнэ буян болно шүү. Сайн сэтгэлт хүмүүн та доорхи холбоосоор нэг ороод үз дээ.
https://www.facebook.com/jargalbeleglene?fref=ts

Thursday, March 06, 2014

Б.Галаарид: Үндэсний сэтгүүлзүйн хөгжлийн бодлогоо зөв тодорхойлмоор байна


Монголын Сэтгүүлчдийн Эвлэлийн Ерөнхийлөгч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Галааридтай сэтгүүлзүйн гал тогоонд өрнөж буй асуудлуудын талаар ярилцлаа.
-Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл 100 жилийн түүхэн ойгоороо ямар ажил амжуулав?
-Монголд үндэсний сэтгүүлзүй үүссэний 100 жилийн ойг тэмдэглэх ажлыг үндсэндээ хоёр жилийн өмнөөс эхэлсэн.
Энэ түүхт ойг тэмдэглэх шийдвэрээ МСЭ 2012 оны гуравдугаар сарын 6-нд анх зарласан.  2013 оны гуравдугаар сарын 6-нд үндэсний сэтгүүл зүйн 100 жилийн ойн баяраа тэмдэглэж, нэг жилийн бүтээлч ажлын аян зарласан. Өнөөдөр бид 100 жилийн ойн хаалтаа хийж, шинэ зуун буюу хоёр дахь зууныхаа түүхийг эхэлж байна.
МСЭ сэтгүүлзүйн толгой байгууллагын хувьд энэхүү түүхэн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг санаачилж, гардан зохион байгуулж, удирдаж ажиллалаа. Манай хэвлэл мэдээллийн салбарынхан, сэтгүүлчид түүхт ойгоо тэмдэглэх үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, төв, орон нутаг, хаа сайгүй олон ажил зохион байгуулсан.
Үр дүн ч сайн байна. Сэтгүүлзүйн шүүмж судлалын түүхийн асуудлыг анх удаа томоор хөндөж, таван товхимол гаргалаа. Үндэсний сэтгүүлзүйн анхдагчдыг мэргэжлийн байгууллагын хувьд батламжлан тодруулах, баталгаажуулах ажлыг санаачилж хийлээ.
Энэ ажил маань цаашид ч үргэлжилнэ. Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарын урлагийн их наадмыг зохион байгууллаа. Төв, орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн олон авьяастныг хамарсан том арга хэмжээ болсон. 
-Сэтгүүлзүйн түүхийг тодлох талаар нэлээд ажиллах шиг болсон?
-Тэгсэн. Манай байгууллага 1980-аад оны сүүлээс эхлэн архивын бүрдүүлэлтээ орхичихсон байсан. Бид боломжоороо материал бүрдүүлж архивт шилжүүллээ. Цахим архивтай боллоо. Монголын сэтгүүлчдийн сүлд дуу бий болгож, МСЭ-ийн удирдах дээд байгууллага батламжиллаа.
Монголын сэтгүүлзүйн хамгийн, хамгийныг манай сэтгүүлзүйн чиглэлийн эрдэмтэн, докторуудын бүрэлдэхүүнтэй баг тодруулж, тусад нь ном болголоо. Мөн “Монголын сонины шинэ давлагаа” гэдэг томоохон хэмжээний ном гаргаж, 1988-1998 оны хооронд гарсан  ихэнх сонины анхны дугааруудын тухай мэдээлэл оруулсан.
Эрдэмтэн судлаачид төдийгүй жирийн уншигчид ч хэрэгтэй, сонирхолтой ном боллоо. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд үе үеийн сэтгүүлч, уран бүтээлчдийнхээ дурсамж ярилцлага, уулзалт нэвтрүүлгүүд олныг хийлээ. Спортын цуврал арга хэмжээнүүд зохион байгуулсан. Хэд хэдэн аймаг өөрийн орон нутгийн сэтгүүлчдийн бүтээлийн эмхэтгэлийг гаргасан гэх мэтээр олон ажил хийжээ.
-Хэлмэгдэж, хохирсон сэтгүүлчид, тэдний ар гэрээс уучлал гуйх, архигүй арга хэмжээ зохион байгуулах  зэрэг олон содон ажил хийсэн. Энэ талаараа ярихгүй юу?
-Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Жамъян тэргүүтэй хорь шахам сэтгүүлчдийг тухайн үеийн нийгмийн тогтолцооны золиос болоход нь хамгаалж чадаагүйнхээ төлөө МСЭ 2012 онд уучлал гуйсан. Энэ маань олны талархал хүлээсэн сайн арга хэмжээ болсон. Үндэсний сэтгүүлзүйн100 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх нь өөрөө маш том ажил байлаа. МСЭ аливаа арга хэмжээг архи дарсгүй тэмдэглэх санаачлагыг анх гаргаж, 100 жилийн ой болоод дараа дараагийн томоохон арга хэмжээнүүдийг архи дарсгүй тэмдэглэсэн. Энэ маань цаашид соёл болон өвлөгдөх байх.
Мөн аливаа  арга хэмжээнд заавал улстөрчид, дарга даамлыг урьж оролцуулдаг, тэднээр арга хэмжээнийхээ рейтингийг тодорхойлдог жишиг нийгэмд хэвшчихсэн байдаг. МСЭ үндэсний сэтгүүлзүйн 2013 оны шилдгүүдээ шалгаруулахдаа энэ жишгээс албан ёсоор татгалзаж, нэг ч улстөрчийг  урилгүйгээр зөвхөн хэвлэл мэдээлийн салбарынхнаа цуглуулсан нь шинэлэг, өвөрмөц ажил болсон.
-100 жилийн ойд  зориулж олон ажил хийжээ. Гэхдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ажиллаж байгаа хүмүүст өнөөдөр хамгийн их тулгамдаж байгаа асуудал нь хөдөлмөрийн харилцааны асуудал. Сэтгүүлчдийн нийгмийн асуудал хүндэрлээ, энэ талаар юу хийх вэ гэж олон хүн асуухыг хүсч байгаа болов уу?
-Хөдөлмөрийн харилцаа нь цэвэр Үйлдвэрчний эвлэлийн ажил байдаг. МСЭ Төрийн бус байгууллагын тухай хуульд захирагдан үйл ажиллагаагаа явуулдаг учраас энэ асуудалд оролцоход их ярвигтай. Ер нь ТББ-уудын орж чаддаггүй ганц асуудал нь хөдөлмөрийн харилцааны асуудал. Гэхдээ энэ салбарт хүчирхэг ҮЭ байхгүй учраас бид дам утгаараа тэднийг орлох гэж оролддог.
Гомдол бол манайд олон ирдэг. Тэр болгонд бид тухайн ажил олгогчтой холбогдон нөхцөл байдлыг ойлгуулж, сэтгүүлчдийг хохиролгүй болгох асуудлыг хөнддөг. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтнууд хэрхэн ҮЭ байгуулах вэ гэдэг асуудлаар зөвлөмж зөвлөгөөг бид байнга өгдөг. Үйлдвэрчний эвлэлийг сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэж байгуулдаг хуультай. Хөндлөнгөөс зохион байгуулж, удирдан чиглүүлж болдоггүй учраас бидний ажил зөвлөгөө өгөх төдийгөөр хязгаарлагддаг. Уг нь ҮЭ бол айгаад байхаар зүйл  биш гэдгийг манай ажил олгогчид  ойлгох ёстой. Харин ч тэдний ажлыг нь хөнгөвчилж, хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлдэг нь нэгэнт батлагдсан шүү дээ.
Тиймээс манай сэтгүүлчид Үйлдвэрчний эвлэлээ байгуулаасай. Байгуулсан цөөн хэдэн Үйлдвэрчний эвлэлүүд нь хоорондоо маш сайн холбоотой ажиллаасай гэж хүсдэг. Үүнд нь туслахыг оролддог.Манайд маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл байгаа боловч олон үйлдвэрчний эвлэл байхгүй шүү дээ. Дөрөв, тавхан үйлдвэрчний эвлэлтэй. Бусад нь байгуулж чадахгүй байгаа. Тиймээс хүчирхэг үйлдвэрчний эвлэлийг өөрсдөө байгуулж, эрх ашгаа хамгаалах нь манай сэтгүүлчдийн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө хийх ёстой ажил юм. МСЭ хуулийн хүрээнд бүх талын дэмжлэг үзүүлэхэд бэлэн байна.
-Сэтгүүлчдийн ур чадварын асуудал өнөөдрийн энэ цаг үед их хөндөгдөж байна. Олон жил энэ салбарт ажилласан хүний хувьд тодорхой хэмжээний үнэлэлт, дүгнэлт өгнө байх?
-Өнөөдрийн сэтгүүл­зүй хурдтай хувьсан өөрчлөгдөж байна. Гэхдээ ямар ч цаг үед зайлшгүй байх ур чадварын шалгуур үзүүлэлтүүд бий. Жишээлбэл, утга найруулга сайтай, алдаагүй зөв бичих ёстой, эсвэл тухайн бичвэр маань өөрөө тодорхой стандарт шаардлагыг хангасан байх ёстой гэдэг  ч юм уу.  Сайн сэтгүүлч ер нь байгалиасаа төрмөл байдаг. Тэр төрмөл хүмүүс хүссэн ч, хүсээгүй ч энэ салбарт төд удалгүй ялгараад гараад ирдэг юм. Харин бусад нь энэ хүмүүстэй эн тэнцэхүйц төвшинд очихын тулд ур чадвараа хөгжүүлж, хичээх шаардлагатай.
Өнөөгийн цаг үе ачаалал их, хурдтай болчихсон учраас сэтгүүлчид маань танхимд суугаад өөрийгөө боловсруулах талдаа учир дутагдалтай байгаа нь үнэн. Гэхдээ сэтгүүлчийн мэргэжил бол хийнгээ суралцдаг өвөрмөц онцлогтой. Өдөр тутмын ажлаасаа суралцдаг, хөгждөг онцлог мэргэжил шүү дээ. Сонины сэтгүүлчид өдөр тутам цаастай ноцолддог учраас найруулга зүй,  зөв бичгийн дүрмийн алдаа нь амархан цэгцэрч засардаг. Харин цахим орчинд ажиллаж байгаа сэтгүүлчдэд арай өөр хэлбэрийн сургалтын арга барил шаардлагатай юм болов уу гэж анзаарагдаж байна. Шинэ салбар учраас яг ямар арга зүй хэрэгтэй вэ гэдэг нь амьдралын явц дундаас тодрох нь ойлгомжтой.
-Хэвлэл мэдээллийн салбарт байгаа хүмүүс өөрсдөө нийгмийг түүчээлэх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ салбарын ёс зүйн талаар зарим нь шүүмжлэлтэй ханддаг?
-Ёс зүй гэдэг нь тухайн салбарын, тухайн ажил мэргэжлийн хүмүүсийн хувьд бүгдээрээ хүлээн зөвшөөрч, дагаж мөрдөх ёстой бичигдээгүй хууль гэсэн үг. Ёс зүйг хуульчлан баталгаажуулдаггүй. Ёс зүй өөрөө бүрэлдэн бий болдог. Манай салбарын хувьд ёс зүйн асуудал ярвигтай байгаа нь үнэн. Ямар байх ёстой, ямар болчихоод байгааг бүгд мэднэ. Гэхдээ ийм болчихлоо, яах вэ гэж гаслахдаа гол нь биш. Зөв гарц олох ёстой. Бид олон юмаа золиослон байж, бас урьд өмнө нь огт таарч тулгарч байгаагүй олон асуудлыг даван байж шилжилтийн үеийг гэтэлсэн. Одоо хөгжлийн тухай, зөв замаар хөгжих тухай ярих цаг болсон. Хэн нь ямар замаар явж ирсэн тухай ярих сонин биш. Харин хэрхэн цаашаа хөгжих тухай яриа л чухал.  Энэ салбарт ихээхэн хэмжээний капитал нэгэнт хуримтлагдлаа. Энэ салбарт ихээхэн хөрөнгө оруулалт хийчихсэн,  хэзээ ч энэ салбарыг орхиод явахгүй нь тодорхой хэсэг бий болсон.
Тэгэхээр сэтгүүлзүйн өнгийг тодорхойлж чадаж байгаа, энэ салбарын манлайлагч нь болсон  гол гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийнхэн, тэдний хөрөнгө оруулагчид, менежерүүд, ажиллагсад маань зөвшилцөж байгаад нийтээрээ дагаж мөрдөх алтан дүрмийг  тодорхойлж, бусдыгаа үлгэрлэмээр байна. Зөв замаар явмаар байна. Алтан дүрмээ дагаж мөрдөж чадаж байгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлчдийг төр нь бодлогоор дэмждэг, бүтээгчид нь ч санхүүгээр дэмждэг, мэргэжлийн байгууллагууд нь ч бүх талаар хөхиүлэн дэмждэг болчихвол буруу чиг хандлагыг амархан залруулж болно. Буруу үйлдэл муухай харагддаг болно.Түүнээс биш тийм байх ёстой гэж дээрээс зааж зааварлаад үр дүнд хүрэхгүй. 
-Сүүлийн үед өрсөлдөх чадвар гэж их ярьдаг болсон. Манай сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн өрсөлдөх чадвар ямар төвшинд байдаг юм бол?
-Монголын сэтгүүл­зүй гэдэг тогоон доторхи сэтгүүлчдийн ур чадварын асуудал, үнэлэмжээс ихээхэн хамаарна гэж би боддог. Үнэлэмжийн нэгдсэн тогтолцоо бий болговол сэтгүүлчид өөрийгөө чадваржуулах эрмэлзлэлтэй болно. Өөрөөр хэлбэл, сэтгүүлч хүн ийм чадваруудыг эзэмшсэн байвал ийм төвшнийх гэсэн шалгуур үзүүлэлтийг бий болгох цаг нь болсон. Ур чадвар, туршлага, хэл, IT-ийн мэдлэг болон бусад үзүүлэлтийг нэгтгээд тухайн сэтгүүлчийн үнэлэмжийг тогтоодог болмоор байна. Гэхдээ үүнийг хэн дуртай нь хийж, сертификат зардаг бохир бизнес болгож болохгүй. Өнөөдөр өмгөөлөгч, хуульчдыг ур чадвар, туршлагаар нь үнэлж, ямар нэгэн хэрэг өмгөөлүүлэхдээ тохирсон хөлсийг нь төлөөд явж байна шүү дээ.
Эсвэл сайн эмчид ахиу мөнгө төлж баталгаатай сайн үйлчилгээ авчихаж байна. Бусад салбар ингэж болоод байхад сэтгүүл зүйн салбарт үнэлэмжийн тогтолцоо байж яагаад болохгүй гэж. Өнөөдөр сургууль төгсөөд ажилд орж байгаа залуу хүн, энэ салбарт 20 жил ажилласан сэтгүүлч хоёр шинэ ажлын байранд очлоо гэхэд адилхан цалин хөлстэй буюу гарааны нөхцөл нь ижил төвшинд байгаа.
Ийм байхад сэтгүүлч хүн өөрийгөө хөгжүүлэх, үнэлэмжээ нэмэх талаар нэг их санаа зовохгүй. Тэр нь эргээд сэтгүүлзүй гэдэг салбарынхаа чанарт нөлөөлөөд байна. Үнэхээр чадвартай, мэргэжлийн байгууллагуудын бий болгосон шалгуур үзүүлэлтүүдийг давж чадсан тэр сэтгүүлчийг хаана ч очсон тэдэн төгрөгөөс доош цалин олгохгүй гэдэг ч юм уу,  ер нь ийм үнэлэмжийг бий болгомоор байгаа юм. Нөгөөтэйгүүр, сэтгүүлчдийг ажилласан жилээр нь үнэлж болохгүй. Олон жил ажилласан боловч чадвар муутай сэтгүүлч зөндөө байдаг. Гэтэл гуравхан жил ажиллаж байгаа ч 30 жил ажилласан сэтгүүлчээс илүү чадвартай бол тэр хүн илүү цалин авдаг, илүү үнэлэгддэг л байх ёстой.
-Өнөөдөр сэтгүүлзүй­тэй холбоотой их олон шүүмжлэл явдаг. Тухайл­бал, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл хэтэрхий олон байна. Үүнийг цөөлж хаая гэх нь ч бий?
-Ямар нэгэн байдлаар хаалт, цензур тавьж ерөөсөө болохгүй. Зах зээлийнхээ жам ёсоор шалгарч үлдэх нь үлдээд, дампуурах нь дампуурна.  Хувь хүн хөрөнгөө оруулаад, эрсдлээ өөрөө үүрээд явж байгаа бизнест ямар ч хаалт хэрэггүй. Хууль зөрчсөн тохиолдолд хуульд заасан хариуцлагыг нь үүрүүлээд бусад жам ёсны асуудлыг зах зээлд нь даатгаад л орхичих хэрэгтэй шүү дээ. Амьдрах нь амьдраад, дампуурах нь дампуураад нэг л мэдэхэд манай зах зээлийн багтаамж, чадавхид таарсан цөөн тооны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл үлдэнэ. Ердөө цаг хугацааны л асуудал. 1990-ээд оны эхний хагаст гарч байсан мянга гаруй сониноос өнөөдөр хэд нь байна?
-Үндэсний сэтгүүлзүйн түүхийн хоёр дахь зуун эхэлж байна. Энэ сайхан мөчид та салбарынхаа ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байна вэ. Мэдээж 100 жилийн дараахыг хэн ч хэлж чадахгүй. Гэхдээ ойрын ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байгаа бол?
-Үндэсний сэтгүүлзүй маань нэгэн зууны түүхээ дэвтэрлэж дуусаад хоёр дахь зууныхаа шинэ хуудсыг нээж байгаа ийм сонин мөчид бид ярилцаж сууна. Үндэсний сэтгүүлзүй 101 дэх жилийн эхний хуудсаа нээж буй энэ мөчид тус салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг бүх төрийн бус байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлчиддээ хандаж уриалах нэг зүйл байна. Энэ нь юу вэ гэвэл Монголын сэтгүүлзүйн хөгжлийн чиг хандлага нь ямар байх вэ, бид юунд зорьж тэмүүлэх ёстой вэ гэдгээ хамтдаа тодорхойлж, үзэл баримтлал, хөгжлийн чиг хандлагаа томъёолъё гэж байгаа юм. МСЭ энэ ажлыг зохион байгуулъя.
Та нар маань дэмжээрэй, оролцоорой гэж уриалъя. Нэгэн зууны туршид бидэнтэй үргэлж хамт байж, хөгжүүлж, ийм том салбар болоход үлэмжийн хувь нэмэр оруулсан нийт уншигч, үзэгч, хэрэглэгч, олон түмэндээ талархал илэрхийлье. Энэ салбарыг бий болгохын төлөө зүтгэж, тэмцэж явсан, түүнийхээ төлөө сайн, муугаар хэлүүлж явсан ахмад үеийнхэн, энэ салбарыг зах зээлийн жам ёсны гольдролд нь оруулах гэж, шинэ сэтгүүл зүйг бий болгох гэж эр зориг гарган тэмцэж явсан чөлөөт хэвлэлийн анхдагчид, тэдний гаргасан зам мөрөөр өнөөдөр Монголын сэтгүүлзүйг өдий дайны авч яваа хөрөнгө оруулагчид, энэ салбарт ажиллаж байгаа нийт хүмүүстээ баярлалаа.
Бүгдэд нь шинэ зууны, үндэсний сэтгүүлзүйн хоёр дахь зууны эхний өдрийн мэндийг хүргээд, ажлын өндөр амжилт хүсье.
                                                                                                                             Ярилцсан Г.Ганчимэг
(“Зууны мэдээ” сонин. 2014.03.06-ны дугаарт нийтлэгдсэн)

Эх сурвалж:   http://www.ikon.mn/n/4yf

Sunday, March 02, 2014

"Тэнгэрийн аялгуу" жүжиг

Миний бичсэн "Тэнгэрийн аялгуу" нэг хүний жүжгийг маань энэ цаг үеийн авьяаслаг жүжигчдийн нэг Ц.Баясгалан тоглох гэж байна. "Тэнгэрийн аялгуу" бол эхийн хайр, ерөөсөө байгаль ертөнцөө, хүн хүнээ хайрлахын утга учрыг өгүүлсэн моно мюзикл юм. Найруулагчаар нь яг одоо дэлгэцнээ гарч буй "Анирлагч" киног найруулсан залуу найруулагч Д.Сангибат ажиллаж байгаа. Энэ залуу үзэгчдийн хувьд битүү морь байж мэдэх ч урлагийн хүрээнийхний тухайд авьяас сэтгэлгээ нь аль эрт анзаарагдсан хүн.
Хөгжмийн зохиолч Д.Түвшинсайхан өмнө нь миний "Эсрэг дурлал"-д үнэхээр сайхан хөгжим бичсэн. Энэ удаад ч бас гайхалтай сайхан аялгуу төрүүлсэн байна лээ.
Ерөнхий зураач Ц.Энхтуяа бол урлагийн үнэнч цэрэг, гоо сайхны мэдрэмж сайтай, гараас нь муу бүтээл гардаггүйг үзэгчид маань мэднэ. Соёл урлаг, спорт аялал жуулчлалын яам, Соёл урлагийн хөгжлийн сангийн дэмжлэгтэйгээр тоглох гэж буй энэ жүжигт маань Монгол Улсын морин хуурын чуулга бүрэн бүрэлдхүүнээрээ оролцоно. Ер нь бол үзэгчдийг догдлуулсан гэгээн тунгалаг, гэрэлтэй сайхан жүжиг болно гэдэгт итгэлтэй байна. Яагаад гэвэл Баясгалан маань сайн жүжигчин, сайн дуучин, ард нь ажиллаж байгаа баг ч бас мэргэжлийн өндөр ур чадвартай хамт олон билээ.
УДЭТ-ын жүжигчин Ц.Баясгалангийн шинэ уран бүтээл эх хүний зүрхнээс эгшиглэх бүүвэйн дууны домог "ТЭНГЭРИЙН АЯЛГУУ" моно музыкл драмын жүжгээ охид бүсгүйчүүд ээжүүддээ зориулан 3-р сарын 07, 08, 09-нд 19:00 цагаас Улсын Хүүхэлдэйн Театрын тайзнаа тоглоно. Захиалга авч байна.

Tuesday, February 18, 2014

ТЭГ БАЛАНС


Аливаа зүйлд хэмжээ хязгаар гэж байдаг. Хэмжээ хязгаараа алдсан зүйл утга учраа бас алддаг. Утга учраа алдаад ирэхээр үр дагавар нь эерэгээсээ эсрэг рүү тэмүүлж эхэлдэг. Энэ нь ялангуяа  завсрын, түр хугацааны зүйлд бүр  их хамааралтай. Тэгвэл Монгол Улсын нэг системээс нөгөө рүү  шилжих шилжилт яг ийм байдалд орчихоод байна. Нийтийн өмч нэрийн дор хэн нь ч ямар ч өмчгүй байсан нийгмээс өмчийн олон хэлбэртэй эдийн засгийн эрх чөлөөт нийгэм рүү шилжихэд хугацаа хэрэгтэй нь мэдээж. Гэхдээ өлгийтэй нялх байсан хүүхэд өрх толгойлох хүртэлх хугацаа зарах нь хэр бодитой вэ?  Үнэхээр шилжиж дуусахгүй байна уу, эсвэл шилжилтийн эцсийн цэгийг хаана хэзээ хатгахаа мэдэхгүй байна уу?
Хорин дөрвөн жилийн өмнө хувьдаа өнчин ишиггүй байсан мянга мянган хүн өнөөдөр өмчтэй, өөрийн гэсэн бизнестэй болж, хувийн сектор улс орны ачааны хүндийг нуруундаа үүрч байна. Тэд нийгмийн томоохон төсөл хөтөлбөрүүдийг аваад явж чадахуйц хэмжээнд нэгэнт хүрчээ. Монгол улсын 90 мянга гаруй  аж ахуйн нэгжийн 100 гаруйхан нь л төрийн өмчит компани бөгөөд хувийн өмч нийт өмчийн ерээд хувийг эзлэж байна.
Монгол Улс Парламентын засаглалтай болж, засаг захиргааны нэгж, бүтэц өөрчлөгдлөө. Иргэдийн  оюун санааны эрх чөлөө болоод бусад үндсэн эрхүүд баталгаажлаа.  Хууль эрхзүйн орчин эрс өөрчлөгдлөө. Татварын орчин шинэчлэгдэж олон төрлийн татварын систем үйлчилж эхэллээ. Хамгийн гол нь хүмүүсийн сэтгэхүйд ч өөрчлөлт гарч, асуудалд хандах хандлага нь эрс өөр болжээ. Өөрөөр хэлбэл шилжилт нэгэнт хийгдчихсэн, бүх зүйлд чанарын өөрчлөлт гарч, зарим нь анх байснаасаа 180 хэмээр эргэчихээд байна.    
Төрд хувьсгалын чанартай шинэчлэл хийх цаг нь болсныг  “Том төрөөс ухаалаг төр рүү” үндэсний зөвлөлдөх уулзалт дээр Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж зарласан. Тэрээр “Бид 24 жил дураараа хурдаллаа. Одоо мориноосоо буугаад ярилцах цаг болсон. Мориор бол морио сэлгэх, онгоцоор бол ээлж хийх цаг болжээ”  гээд том төрөөс ухаалаг төр өөд замнах арга зам, гарц, ирээдүйн дүр зургийг нь хүртэл танилцуулсан.
Гэхдээ энэ бол асуудлын зөвхөн нэг тал нь гэмээр байна. Бид эдийн засгийн харилцаа, үнэлэмж, хандлагадаа эргэлт хийж, улс орноороо зах зээлд бүрэн шилжлээ гэдгээ албан ёсоор зарлаж,  Монгол Улсын өмчийн балансыг Тэгээс эхлүүлэх нь чухал байна. Өөрөөр хэлбэл ардчилсан хувьсгалаас өмнө байсан хийгээд түүнээс хойш бий болсон нийт өмчийнхөө тоо хэмжээг үнэн зөв гаргаж, монголчуудын хэн нь ямар хөрөнгө орлоготой болсныг мэдэж байж бид хөгжлийн замаа зөв төлөвлөнө. Эдийн засгийн боломж нөөцөө зөв эргэлтэд оруулна.
Өнгөрсөн 24 жилд хүмүүс янз бүрийн аргаар хөрөнгөжсөн. Ганзагын наймаанд гүйж, гахай үүрэн зүтгэж бага багаар хуримтлалтай болсон нэг хэсэг бий. Өрөнд орж хоёр чихээ огтлуулахаас айлгүй зээл аван зүтгэсэн нэг хэсэг бий. Уул уурхайн салбараас боссон нь бий. Хуулийн цоорхой, төрийн хяналт сулаас буруу аргаар хөрөнгөжсөн нь бий. Дээрэм луйвар хийж, заль мэх гаргаж, бусдын нулимс урсган бэлжсэн хүмүүс ч бий. Энэ бүгдийг ухаж, хэн нь хэрхэн хөрөнгөжсөн түүхийг ярина гэвэл барагдашгүй хэрүүл, дарагдашгүй зарга үүснэ. Ер нь хүн амын тодорхой хэсэг хөрөнгөжих үйл явц ийм л замаар явдгийг бусад улс орны түүхээс бид хангалттай сайн мэднэ.
Хувийн өмчийг үзэн ядах сэтгэлгээний үлдэц, тэр надаас илүү их баяжчихлаа гэсэн атаархал, шударга ёс үйлчлэхгүй байгаад бухимдсан бухимдал, азгүйтсэн хэсгийн харамсал  зэрэг олон хүчин зүйл шударга ба шударга бус янз бүрийн аргаар хөрөнгөжсөн хүмүүс айдаст автах, хөрөнгө орлогоо  нуух, далд эдийн засаг хөгжих хөрс суурь болж эхэллээ.
Өнөөдөр Монгол улсын нийт бэлэн мөнгөний 40 орчим хувь нь гар дээр эргэлдэж, нийт өмчийн мөн тэр орчим хувь нь бүртгэлээс ангид байна гэсэн тойм судалгаа байна. Зарим нь мөнгөө гадаадад байршуулж, харийн улсуудад үл хөдлөх хөрөнгөтэй болж байна. Хууль хүчний байгууллага, АТГ-аас айгаад бусдын нэр дээр бүртгүүлсэн хөрөнгө нь үрэн таран болж, хүмүүс хоорондын зөрчил, бухимдал ихсэж байна. Хөрөнгөжсөн хэсгийн айдас, алдаан дээр нэг хэсэг нь тоглон өмч хөрөнгөнөөс нь хүссэнээрээ эс гэхэд чадахаараа салгаж байна. Энэ бүхний үр дагавар нь үзэн ядалт, хардалт, өс хонзон, дайсагнал авчирсаар  эцэстээ улс орны тогтворгүй байдал, хямрал руу л түлхэнэ. Нийгмийн аль ч давхаргын хэнд нь ч ашиггүй байдал руу л хөтөлнө.  Үүнээс хэн хохирох вэ? Монголчууд бүгдээрээ хохирно. Үүнийг хаа хаанаа ойлгож эрүүл ухаанаар хандах цаг нэгэнт болжээ.
Монгол хүний өмч бол хувь хүний өмчөөс гадна Монгол улсын эдийн засгийн салшгүй хэсэг, эд эс нь, монголчуудын хурааж хуримтлуулсан нийт хөрөнгө эргэлтэд бүрэн орох тусмаа хөгжлийн хурдац нэмэгдэнэ гэдгийг хаа хаанаа ойлгож, хэн хэрхэн хөрөнгөжсөн асуудлыг нэг удаа хүлцэх хэрэгтэй байна. Хөрөнгөний эх үүсвэр буруу зөв, бохир цэвэр гэдэг асуудлыг шилжилтийн үетэй нь хамт хааж орхиод Монгол улсын нийт өмчийн балансыг Тэгээс эхэлье. 
Өөрөөр хэлбэл ОХУ-д хэрэгжүүлсэн шиг, эсвэл манай зарим хүмүүс яриад байгаа шиг эдийн засгийн өршөөлийн хууль гаргах биш, харин илүү өргөн далайцтай алхам хийе. Том харж том сэтгэе.
Өмч хөрөнгийн Тэг баланс хийснээр манайх ямар хэлбэрийн хичнээн хэмжээний өмчтэй нь тодорхой болно. Монгол улсын эдийн засагт эргэж буй мөнгөн хөрөнгийн хэд нь гар дээр байгаа, хэдэн хувь нь гадаадад байгаа нь тодорхой болно. Зах зээлийн энэ үед түүчээ нь болж хөтлөх  чадвартай хичнээн хөрөнгөтөн, хичнээн том компани бий болсныг олж харна.  Шилжилтийн хугацаанд хэн нь дундаж хөрөнгөтэй болж, хэн нь  өмчгүй, мөнгөгүй үлдсэн нь  ялгараад ирнэ. Ингэснээр улс өөрөө зах зээлийн төлөвлөлтөө зөв хийж, хөгжлийн зөв замаа тодорхойлж чадна. Мөнгийг хавтгайд нь тараагаад байх уу, үгүй юу гэдэг бодлого тодорхой болно.
Санхүүгийн чадавхи сайтай ямар компаниуд байгааг үнэн зөвөөр мэдсэний үндсэн дээр төр тэднээр юу хийлгэх, хэрхэн дэмжих, хүч боломжийг нь хэрхэн ашиглах бодлого тодорхой болно. Гаднаас босгосон бондын мөнгийг гаднын компани руу урсгаад алдчихдаг гаж үзэгдлийг арилгаж, үндэсний баялгийг үндэсний компаниуд бүтээдэг болгомоор байна.
Хувь хүн босгоод үндэсний  хэмжээнийх болгосон компанийг төр нь бодлогоор дэмжиж, олон улсын хэмжээнийх болгож яагаад болохгүй гэж? Монголд өөрийн Билл Гейтс төрж яагаад болохгүй гэж?
Нийгмийн дундаж хэсэгт хандсан бодлого тодорхой болно.  Нийгмийн сэтгэлгээг гүйцээгүй, өмчгүй, мөнгөгүй, юу ч үгүй үлдсэн хэсгээ хэрхэн анхаарах бодлогоо зөв тодорхойлж чадна.
Ингэж өмчийн хэмжээгээ бодитой тогтоож, эдийн засгийн чадавхиа зөв тооцож,  нийгмийн бүх давхаргад хандсан бодлогоо оновчтой тодорхойлоход л Тэг баланс хэрэг болно. Ингэж өмчийн Тэг балансаар зах зээлийн эрүүл уур  амьсгал бий болгохгүй бол, шилжилтийн үеийг цэглэж хөгжлийн үүдийг нээхгүй бол бид өнөөгийн байдлаараа хол явахааргүй байна. Зөрчил гаргавал л шоронд хориод, мөнгөтэй хөрөнгөтэй хэсгээ айдаст автуулаад байвал юу болох вэ? Хөрөнгө мөнгөний урсгал гадагшаа чиглэж, бэлтэй хэсэг нь дүрвээд гарчихвал хэн хожих вэ? Энд эргэлтэнд орж эдийн засгийг тэлж хөгжүүлж байх ёстой хөрөнгө харьд байх нь бидэнд ашигтай юу? Өнөөдөр нэг хэсэг нь өмчөө бүртгүүлэх гэхээр шоронд орчих гээд, мөнгөө ил гаргая гэхээр гэмт хэрэгтэн болчих гээд байгаа, төр засаг нь болохоор хариас бадар бариад, өр зээл тавиад явж байгаа утгагүй, ойлгомжгүй байдлаа өөрчлөхгүйгээр бид хөгжих үү?
Нийтлэг эрх ашгийн үүднээс шилжилтийн үеийг цэглэж, хэн хэрхэн хөрөнгөжсөн асуудлыг эргэж сөхөхгүйгээр хаасан хууль гаргаж, хүмүүс нуусан далдалсан хөрөнгөө ямар ч айдасгүйгээр ил гаргах, бүртгүүлэх, хууль  ёсоор эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нөхцлийг нь бүрдүүлж өгмөөр байна.
Том үйл хэрэг том эрсдэл дагуулдаг, бас том сургамж авчирдаг нь жам ёсны гэмээр зүйл. Тэгэхээр шилжилтийн үед хэн хэрхэн хөрөнгөжсөн нь одоо чухал биш, харин нэгэнт хуримтлуулсан хөрөнгө, мөнгийг Монголын минь баялаг гэдэг том бодлогоор харж эдийн засгаа тэлэх, дахиад алдаа хийдэл гаргахгүйн тулд бүх өмчөө бүртгэн балансаа Тэгээс эхлэх, харин үүнээс хойш бол шударга бусаар хөрөнгөжих оролдлогод ямар ч орон зай өгмөөргүй байна.
Далд нууц байгаа ихээхэн хэмжээний хөрөнгийг ил болгох хууль эрхзүйн орчныг нь бий болгосноор зах зээл тэлж, үйлчилгээ нэмэгдэж, ажлын байрууд бий болохоос гадна хамгийн гол нь хүмүүс хардаж хагаралдаж биш харин хамтарч ажиллах сэтгэлгээ бий болно. Тийм учраас байгууллага, иргэд нуусан мөнгө хөрөнгөө хуулийн хамгаалалт дор ил болгох нөхцлийг нэн даруй бүрдүүлж өгье. Ингэж ил болгосныхоо дараа өмчөө Тэг балансаас эхлэе.
Татварын өршөөлийн хууль зургаан сар үйлчилж ердөө гуравхан мянган компани хамрагдахад 4 тэрбум  доллар ил болж, тухайн үедээ Монголын эдийн засгийн өсөлт 17 хувьд хүрэхэд онцгой нөлөөлсөн гэдэг. Миний хэлж байгаагаар хийж чадвал үр ашиг нь түүнээс хэдэн арав дахин илүү байх болно. Үүнийг би Монгол улсын хөгжлийн шинэ гараа болно гэдэгт итгэлтэй байна. Улстөрийн намууд, нийгмийн янз бүрийн төлөөллүүд энэ асуудлаар  харилцан зөвшилцөөсэй, ялангуяа эдийн засагчид, мэргэжлийн хүмүүс санаа оноогоо хэлээсэй, ажил хэрэг болгоосой хэмээн хүснэ.

Сэтгүүлч Б.Галаарид
Эх сурвалж: "Үндэсний шуудан" сонин. 2014.02.19.

Saturday, February 15, 2014

Эзэн нь элэвч гавьяа нь үлдэнэ

Ирж буцахын төөрөгт орчлонгоос сайн хүмүүн одох нь үлдэгсдэд даанч хүнд. Хийсэн бүтээсэнтэй хүмүүнийг ийн одоход урт настай үгэн зул өргөх нь бийр хөшиж, бэх дундлагчийн  хийх ёстой үйл болой. 



Д.Салдан агсны гэгээн дурсгалд
Салдан гуай тэнгэрийн орноо одсон тухай мэдээг нарны гэрэлд солонгорон буух үл ажиглагдам цасан хялмаатай цуг сонсов. Танил хийгээд танил бус хэн хүний тухай ийм мэдээг нэг л өдөр сонсох нь гарцаагүй байдаг ч Монголын түүхийн тодорхой үеийн бодит төлөөлөл болсон цөөхөн хэдэн буурлуудын нэг ийнхүү гэнэтхэн, чимээгүйхэн буцчихжээ  гэсэн мэдээтэй эвлэрэхэд хэцүү аж. Яагаад гэвэл Монгол гэдэг улс олны жишгээр хоттой бол хоттой, хороололтой бол хороололтой, үйлдвэртэй бол үйлдвэртэй болоход  Салдан гэдэг хүний үүрэг оролцоо ямар их байсныг ойлгосон хүний нэг гэж би өөрийгөө боддог. Хуучин тогтолцоог хараал, үзэн ядалтаар хачирлан шүүмжлэх сэтгэл хөөрлийн үе нэгэнт улирч, түүхийн хар цагаан нь ялгаран тодорч, тэр үеийн удирдагч дарга нарын үг, үйлдлийн буруу зөвийг үнэнээр нь дэнслэх боломж өнөөдөр нэгэнт бий болсон. Ийнхүү он цаг, түүхийн шүүлтүүрийг давж эерэг сайнаар дурсагдан үлдэх гавьяатны нэг нь Дангаасүрэнгийн Салдан гуай яалтгүй мөн. Түүний албан ёсны намтар цадиг нэгэнт олонд тодорхой тул нуршихаас татгалзаж, анд нөхөд, сайн мэдэх хүмүүсийнх нь өвөр зуураа бахдан хэлэлцдэг “далд түүх”-ээс нь цөөн хэдийг өгүүлж дурсамжийн зул бадраая.
1.Эрх тэгшийн зарчим
Монгол улсад хөрөнгө оруулалт ч чухал, барилгажуулалт ч чухал болоод байсан цаг үе буюу 1958 онд хорин хэдхэн настай залуухан эдийн засагч Салдан Улсын төлөвлөгөөний комиссын их барилга, хөрөнгө оруулалтын хэлтсийн дарга болжээ. 1967 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хороог санаачлан байгуулалцаж, 1985 он хүртэл энэ хорооны дарга бөгөөд БНМАУ-ын сайдаар ажиллав. Энэ зуур тэрбээр Монгол орны үйлдвэржилт, хотжилт, хөгжилтэй холбоотой олон чухал үйл явдалд оролцож, гол үүрэг гүйцэтгэсний нэг нь 50:50 буюу эрх тэгшийн зарчмыг санаачилж, мөрдүүлсэн явдал юм. Зөвлөлтийнхөн Монгол улсын гадаад, дотоод бодлогод гараа лавхан дүрчихээд юу хийх, яахыг нь ид зааж зааварлаж байсан 1971 онд Салдан “Зөвлөлттэй хамтарсан байгууллага байгуулах үндсэн зарчим”-ыг   боловсруулж, талуудын эрх ашиг 50:50 буюу эн тэнцүү байхаар тусгаж, зөвшөөрүүлж чаджээ. Засгийн газар хооронд  энэ зарчмын дагуу гэрээ хэлэлцээр байгуулснаар “Эрдэнэт”, “Монголросцветмет”  бий болсон түүхтэй. Хожим нь “Монгол-Чехословак металл”, “Монгол-Болгар металл” үйлдвэр байгуулах хэлэлцээр ч бас л энэ  зарчмыг удирдлага болгожээ.
Эдгээр хэлэлцээрт хөрөнгө оруулалт 50:50, ашиг хуваарилалт 50:50 байгаа хэдий ч хамтарсан үйлдвэр нь Монголын хуулийн этгээд байх, Монголын хууль дүрмийн дагуу ажиллах, гадаад дотоод борлуулалтын үнэ, тооцоог бүгдийг монгол төгрөгөөр хийхээр тусгаж, ашиг ногдох бүтээгдэхүүнээ бусдад зарах эрхээ авч үлдсэн нь монгол талд “50+давуу байдал” гэхүйц нөхцлийг үүсгэж чадсан гэдэг. Тэр үед ийм том хэмжээний хамтарсан үйлдвэр байгуулах туршлага байгаагүй, хөрөнгө оруулагч уг үйлдвэрийг өөрийн талын хуулийн этгээд болгоно гэж зүтгэж байсан ч  50:50 нөхцлөөр тохирч чадсан нь том гавьяа байсан гэдгийг хэлмээр байна.
“Эрдэнэт”-ийн тухайд онцгой нэгэн түүх бас бий. Тэр үед оросууд зөвхөн уурхай,  байгуулж,  олборлосон хүдрээ төмөр замаар зөөнө гэж зүтгэжээ.  Д.Салдан сайд болохоор хот байгуулна, боловсруулах үйлдвэртэй болно гэсэн санал гаргаж. Эцсийн үр дүнг нь та бид мэднэ. Зэс боловсруулах, эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах үйлдвэр байгуулах тохиролцоонд хүрч чадаагүйдээ Салдан гуай нэлээд харамсдаг байсан гэдэг. Гэхдээ л  манай тал туйлбартай зүтгээгүй бол Монголыг өдий олон жил тэжээж яваа “Эрдэнэт” үйлдвэр, мөн хэдэн мянган хүний өлгий болсон Эрдэнэт хот бий болохгүй байлаа. Өөрөөр хэлбэл алтыг нь ухаад авдрыг нь хаях саналыг сөрөн зогсож, хэлэлцээрийг Монголдоо ашигтайгаар эргүүлж чадсан байна. Мөн үндэсний мэргэжилтэн, боловсон хүчний хүчирхэг армийг бий болгож, өнөөгийн уул уурхайн хөгжлийн суурийг зөв тавьж өгөхөд “Эрдэнэтийн хэлэлцээр” түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн билээ.
2.“Говь”-той болсон түүх
Хоёр системийн өрсөлдөөн ид халуурал дээрээ байсан 1973 онд МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо нэгэн тусгай тогтоол гаргажээ. Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хороо(ГЭЗХУХ)-ны дарга Д.Салдан энэхүү 61 тоот энэ тогтоолын дагуу Монгол-Японы эдийн засгийн харилцааны асуудлыг дангаараа хариуцах эрхтэй болжээ. Энэ бол хөрөнгөтөн орныхонтой Монголоо төлөөлөн уулзах, яриа хэлэлцээр хийх эрхийг ганцхан түүнд олгосон гэсэн үг. Социалист Монголын том дарга нар капиталистуудтай уулзаж учрах нь зохимжгүй гэж үзээд төлөөний хүндээ бүрэн эрх шилжүүлсэн нь энэ. Нөгөө талдаа бүрэн эрхт Монгол улсын эрх ашгийг хөсөрдүүлэхгүй хүн  хэмээн ганц хүнд ийм том итгэл, хариуцлага хүлээлгэсэн хэрэг.  Ийнхүү сонин содон түүхийн оролцогч болсон Д.Салдан  Монгол-Японы хамтын ажиллагааны хэлбэр зарчим ямар байх бодлогыг боловсруулж,  1974-1981 он хүртэл долоон жилийн турш Японы талтай хэлэлцээ хийж, 15 үйлдвэр санал болгосон байдаг. Ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэр, Цагаан суваргын зэс, Таван толгойн коксжих нүүрсийг ашиглах зэрэг саналын анхдагч үр дүн нь өнөөдөр дэлхийн ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч шилдэг таван үйлдвэрийн нэг болсон “Говь” ХК юм.  Япончуудтай олонтаа уулзаж, яриа хэлцээ хийсний үр дүн ийнхүү гарч 1978 оны Улсын баярын өмнөхөн Д.Салдан “Говь” үйлдвэрийн улаан шугамыг таталцаад зогсож байсан түүх манай улсын аж үйлдвэржилтийн түүхийн нэгэн чухал хуудас билээ.
3. Түлхүүр гардаж авах арга
Улаанбаатарт Зөвлөлтийн техник туслалцаатайгаар автозасварын завод барихаар болжээ. Нүсэр, бас чухал ажил.  Барилгыг нь монголчууд барина, техник тоног төхөөрөмжийг нь оросууд өгнө. Монголчууд бүхэл бүтэн 11 жил болоод ч барилгаа дуусгаж чадсангүй. Хэлэлцээрийн барилгуудын ажил үүнтэй нэгэн адилаар удааширч, хойноос ирсэн тоног төхөөрөмжүүд барилгаа хүлээн хэвтэх болов. Дотоодын барилгын үйлдвэрлэлийн салбарын хүчин чадал яалтгүй дутаж байв.  Энэ үеэр Д.Салдан дарга нэгэн гарц олжээ. Тэрээр ЗХУ-ын Төлөвлөгөөний хорооны дарга Кольцовт “Түлхүүр гардаж авах” санал тавив. Өөрөөр хэлбэл Зөвлөлтийн барилгын байгууллагуудыг Монголд байгуулж, томоохон үйлдвэр, аж ахуйн газруудыг тэдний хүчээр бариулж, Монголын тал зөвхөн түлхүүр хүлээж авах санал гаргажээ. Энэхүү шинэ содон санаа Зөвлөлтийнхөнд ч таалагдсан гэдэг. Бүтээн байгуулалтын ажил  дан ганц үйлдвэр завод барихаар хязгаарлагдсангүй.  Дархан, Эрдэнэт хотуудыг байгуулах, нийслэлийн орон сууцны зарим хорооллыг барихад Д.Салдангийн энэхүү санаачлага ямар их түлхэц өгснийг энд өгүүлэх нь илүүц биз ээ.
Тэрээр “Харь хүний мөнгийг салгаж, нутагтаа барилга босгоно гэдэг гүйлгүүр ухаан, цог заль шаардсан хүнд ажил. Асуудал бөндгөртэй л яригддаг, ачаалал дарамт ихтэй үе байсан” хэмээн хожим нь охиндоо дурссан нь байдаг.
Ажил хийсэн, арга зам сүвэгчилсэн нь элдвээр хэлүүлдэг хорвоо хойно  “Зээлээр орон сууц бариулдаг эдийн засагч биш хүн” гэсэн шүүмжлэл дайралтад өртөж явсан нь ч олонтаа. Гэвч түүний зөв байсныг цаг хугацаа нэгэнтээ харуулсаан.
Ер нь аливаа гадаад хэлэлцээ болгон хүнд хэуүү байдаг, тэсвэр тэвчээр, хүлээц, сийрэг ухаан, оновчтой шийдвэрийг богино хугацаанд гаргах чадвар шаарддаг. Зүүнхараагийн спирт бал бурмын үйлдвэр, нийслэлийн 220 мянгатын хоёрдугаар ээлж, нийслэл орчмын засмал замуудыг хүлээж авахын тулд 1970-1971 оныг дамнуулан хагас жилийн турш БНХАУ-ын талтай   хүндхэн хэлэлцээ хийж байсан түүх бас бий.
4. Хөшигний ар дахь түүх
1960-аад онд Варшав дахь Соёлын төвийн 20 давхар барилга ирж очигсдын хараа булаадаг байж. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа ЗХУ энэхүү соёлын төвийг бэлэг болгон барьж өгснийг уг барилгыг барих ажлыг гардан хийлцсэн хүмүүсийн нэгнээс Д.Салдан сонссон байна. Иймэрхүү түүхийг хүмүүс бие биедээ ярьж л байдаг, ач холбогдол өгөх нь ховор. Харин Д.Салдан тийм сонсоод өнгөрдөг хүмүүсийн нэг биш байж.
Зөвлөлтийн төрийн тэргүүн Л.И.Брежнев Монголд хоёр дахь удаагаа айлчлахаар болов. Зөвлөлтийнхөн хаалттай урьдчилсан санал өгөхийг хүсчээ. Брежневийг айлчлах үеэр шийдүүлмээр юм юу байна, санал болго гэсэн үг л дээ. Бэлгийн барилгын жагсаалт 1974 оны дундуур гарч, тэрхүү жагсаалтад Соёл, шинжлэх ухааны төвийн барилга бариулах санал Д.Салдан оруулсан нь мөнөөх Варшаваас санаа авсан хэрэг байв. Түүнээс гадна Байшин үйлдвэрлэх гурван комбинатыг гурван жил үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнтэй нь хамт, Улаанбаатарт 100 мянган амметр талбай бүхий орон сууц бариулах саналыг тэрээр гаргаж Зөвлөлтийн талд өгчээ.  Байшин үйлдвэрлэх комбинатаа л бариулчихвал болоо биш үү, гурван жил үйлдвэрлэсэн  бүтээгдэхүүнтэй нь авч яах юм хэмээн манай зарим дарга нар тэр үед дургүйцэж байсан гэдэг. “БҮК гэдэг бол орон сууцны хананы хавтан үйлдвэрлэдэг анхдагч шат. Тэр олон хавтангаар өөрсдөө байшин барих хүчин чадал одоогоор бидэнд алга. Тийм учраас эхний гурван жилд нь байшингаа бариулж авах нь зүйтэй” гэсэн түүний үндэслэл Улаанбаатарын бэлгийн хорооллын хувь заяаг шийдэж өгчээ. 1974 оны эцсээр Л.И.Брежнев ирэх үед Д.Салдан Бэлгийн барилгын хэлэлцээрийн барьцаа ахиулж “Соёлын төвийн барилгыг соёл урлагийн ажилтнуудын орон сууцны хамт барьж өгнө” гэж зөвшөөрүүлэхээр зүтгэжээ. Ингэснээр нийслэлийн төвд Соёлын төв өргөө, Сөүлийн гудамжнаа түүнийг дагалдсан 3 өндөр орон сууц, мөн нийслэлийн гурав, дөрөвдүгээр хорооллын “Брежневийн бэлгийн хороололууд” боссон түүхтэй.
Тэрээр улс орны олон олон салбарын голомт нь болсон том том бүтээн байгуулалтын эхлэлийг ийнхүү тавьсан. Соёлын төв өргөөг гэхэд л манай соёл урлагийн төв голомт гэхэд хэн ч маргахгүй. Салдан гуайг өөрийнх нь санаачилж хөөцөлдөн бариулсан Соёлын төв өргөөнөөс Монголын ард түмэн эцсийн замд нь үджээ. Хувь заяаны эргэлт ийм буюу. Зөв сайн үйл хийсэн хүнд цаг хугацаа эргэн талархдаг ажгуу.
5.Нисэх буудал бариулсан түүх
Улаанбаатарын нисэх онгоцны хуучин буудал цагийн шалгуур даахаа болиод байсан үе. Шинэ буудлыг Зөвлөлтийнхнөөр бариулах санал гарч, хоёр улсын таван жилийн хэлэлцээрт тусгасан, бүр зураг төсөл нь хүртэл бэлэн болсон атал “Гадаадад онгоцны буудал бариулж байсан туршлага манайд байхгүй” гэдэг шалтгаар зөвлөлтийнхөн гэдийчихэж.  
Д.Салдан ГЭЗХУХ-ын даргын хувьд жил бүр Москвад очиж тухайн жилд барих барилгын жагсаалт, графикийг тохирдог байсан бөгөөд ЗХУ-ын ГЭЗХУХ-ны дарга С.Скачковтой дотночлон уулзаж нисэх онгоцны шинэ буудал барихгүй бол болохгүй байгаа учир шалтгаанаа аминчлан хэлж, нэхий дээл хүртэл бэлэглэжээ. Хүн хоорондын амьд харилцаа энэ удаад тусаа өгч тухайн жилд барих барилгын жагсаалтад Нисэх онгоцны буудал хэлэлцээрээс гадуур орж, Зөвлөлтийнхөн түлхүүр хүлээлгэж өгөх нөхцөлтэйгээр барих болжээ.
Энэ мэтээр өнгөц харахад албан ёсны мэт боловч хэрэг дээрээ хувь хүний хүчин зүтгэл, овсгоо, харилцааны соёл, ухаан, тэвчээр, холч бодлогоос хувь заяа нь хамаарсан олон бүтээн байгуулалтын эх суурийг Д.Салдан сайд тавьж өгсөн, түүний үр шимийг нь монголчууд одоо ч хүртсээр байна.
Эрүүл мэндийн салбарт гэхэд л Хавдар судлал, Халдварт, Гэмтэл, Эх нялхас, Нэгдсэн 3 дугаар эмнэлэг гэсэн таван том эмнэлгийн барилгыг  бариулах зөвшөөрөл авахын төлөө арга ухаан сүвэгчилж, “Ийм цөөхөн хүнтэй жижигхэн хотод юун олон том эмнэлэг вэ?” гэсэн зэмлэл сонсож явсан ч Д.Салдан сайд холын хараатай бодлогоосоо ухарч няцаагүйн гавьяа улам бүр тодорном.
6. Эзэн нь элэвч үйлс нь мөнх
Д.Салдан эрхэм улсдаа 34 жил ажиллаад тэтгэвэртээ гарсан байдаг. Тэгэхдээ зүгээр нэг хувь хүн явсангүй. Улс орны эдийн засгийн бодлогыг түүчээлж, ачааны хүндийг үүрч, тэн тэнцүүлэх хариуцлагатай албыг нэр төртэй биелүүлж иржээ. Нотолгоо нь социализмын үед манай орны үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, эрүүл мэнд, дэд бүтэц, соёл боловсролын салбарт гадаад орнуудын техник эдийн засгийн тусламжтайгаар баригдсан 340 гаруй барилга байгууламж.  Тэр болгонд ерөнхий захиалагчийн хувьд Д.Салдан гарын үсэг зурсан нь түүхэн баримт. Тэр болгоны цаана эх оронч сэтгэл, хариуцлага, улс Монголынхоо төлөө чөмгөө дундартал зүтгэсэн зүтгэл бий. 
Нийгэм ямар ч байж болно. Цаг үе ямар ч байж болно.  Гагцхүү хүмүүн биеийг олж төрөөд хэрхэн яаж амьдарснаар нь, юу бүтээснээр нь, ямар түүх үлдээснээр нь хувь хүнийг үнэлдэг. Нийгэм цаг үеийн сайн муугаас үл хамаараад сайныг бүтээсэн нь ч бий, мууг үйлдсэн нь ч бий. Тэгвэл  Салдан гуай өрөөлийн төлөө өөрийгөө мартан зүтгэгсдийн нэг байсан билээ.

Сэтгүүлч Б.Галаарид
2014.02.09

Эх сурвалж: http://www.mass.mn/103991.html