Б.Галаарид: Үндэсний сэтгүүлзүйн хөгжлийн бодлогоо зөв тодорхойлмоор байна

4ЖИРГЭХ 26ХУВААЛЦАХ

Монголын Сэтгүүлчдийн Эвлэлийн Ерөнхийлөгч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Галааридтай сэтгүүлзүйн гал тогоонд өрнөж буй асуудлуудын талаар ярилцлаа.

-Монголын сэтгүүлчдийн эвлэл 100 жилийн түүхэн ойгоороо ямар ажил амжуулав?

-Монголд үндэсний сэтгүүлзүй үүссэний 100 жилийн ойг тэмдэглэх ажлыг үндсэндээ хоёр жилийн өмнөөс эхэлсэн.

Энэ түүхт ойг тэмдэглэх шийдвэрээ МСЭ 2012 оны гуравдугаар сарын 6-нд анх зарласан.  2013 оны гуравдугаар сарын 6-нд үндэсний сэтгүүл зүйн 100 жилийн ойн баяраа тэмдэглэж, нэг жилийн бүтээлч ажлын аян зарласан. Өнөөдөр бид 100 жилийн ойн хаалтаа хийж, шинэ зуун буюу хоёр дахь зууныхаа түүхийг эхэлж байна.

МСЭ сэтгүүлзүйн толгой байгууллагын хувьд энэхүү түүхэн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг санаачилж, гардан зохион байгуулж, удирдаж ажиллалаа. Манай хэвлэл мэдээллийн салбарынхан, сэтгүүлчид түүхт ойгоо тэмдэглэх үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, төв, орон нутаг, хаа сайгүй олон ажил зохион байгуулсан.

Үр дүн ч сайн байна. Сэтгүүлзүйн шүүмж судлалын түүхийн асуудлыг анх удаа томоор хөндөж, таван товхимол гаргалаа. Үндэсний сэтгүүлзүйн анхдагчдыг мэргэжлийн байгууллагын хувьд батламжлан тодруулах, баталгаажуулах ажлыг санаачилж хийлээ.

Энэ ажил маань цаашид ч үргэлжилнэ. Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарын урлагийн их наадмыг зохион байгууллаа. Төв, орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн олон авьяастныг хамарсан том арга хэмжээ болсон. 

-Сэтгүүлзүйн түүхийг тодлох талаар нэлээд ажиллах шиг болсон?

-Тэгсэн. Манай байгууллага 1980-аад оны сүүлээс эхлэн архивын бүрдүүлэлтээ орхичихсон байсан. Бид боломжоороо материал бүрдүүлж архивт шилжүүллээ. Цахим архивтай боллоо. Монголын сэтгүүлчдийн сүлд дуу бий болгож, МСЭ-ийн удирдах дээд байгууллага батламжиллаа.

Монголын сэтгүүлзүйн хамгийн, хамгийныг манай сэтгүүлзүйн чиглэлийн эрдэмтэн, докторуудын бүрэлдэхүүнтэй баг тодруулж, тусад нь ном болголоо. Мөн “Монголын сонины шинэ давлагаа” гэдэг томоохон хэмжээний ном гаргаж, 1988-1998 оны хооронд гарсан  ихэнх сонины анхны дугааруудын тухай мэдээлэл оруулсан.

Эрдэмтэн судлаачид төдийгүй жирийн уншигчид ч хэрэгтэй, сонирхолтой ном боллоо. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд үе үеийн сэтгүүлч, уран бүтээлчдийнхээ дурсамж ярилцлага, уулзалт нэвтрүүлгүүд олныг хийлээ. Спортын цуврал арга хэмжээнүүд зохион байгуулсан. Хэд хэдэн аймаг өөрийн орон нутгийн сэтгүүлчдийн бүтээлийн эмхэтгэлийг гаргасан гэх мэтээр олон ажил хийжээ.

-Хэлмэгдэж, хохирсон сэтгүүлчид, тэдний ар гэрээс уучлал гуйх, архигүй арга хэмжээ зохион байгуулах  зэрэг олон содон ажил хийсэн. Энэ талаараа ярихгүй юу?

-Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Жамъян тэргүүтэй хорь шахам сэтгүүлчдийг тухайн үеийн нийгмийн тогтолцооны золиос болоход нь хамгаалж чадаагүйнхээ төлөө МСЭ 2012 онд уучлал гуйсан. Энэ маань олны талархал хүлээсэн сайн арга хэмжээ болсон. Үндэсний сэтгүүлзүйн100 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх нь өөрөө маш том ажил байлаа. МСЭ аливаа арга хэмжээг архи дарсгүй тэмдэглэх санаачлагыг анх гаргаж, 100 жилийн ой болоод дараа дараагийн томоохон арга хэмжээнүүдийг архи дарсгүй тэмдэглэсэн. Энэ маань цаашид соёл болон өвлөгдөх байх.

Мөн аливаа  арга хэмжээнд заавал улстөрчид, дарга даамлыг урьж оролцуулдаг, тэднээр арга хэмжээнийхээ рейтингийг тодорхойлдог жишиг нийгэмд хэвшчихсэн байдаг. МСЭ үндэсний сэтгүүлзүйн 2013 оны шилдгүүдээ шалгаруулахдаа энэ жишгээс албан ёсоор татгалзаж, нэг ч улстөрчийг  урилгүйгээр зөвхөн хэвлэл мэдээлийн салбарынхнаа цуглуулсан нь шинэлэг, өвөрмөц ажил болсон.

-100 жилийн ойд  зориулж олон ажил хийжээ. Гэхдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ажиллаж байгаа хүмүүст өнөөдөр хамгийн их тулгамдаж байгаа асуудал нь хөдөлмөрийн харилцааны асуудал. Сэтгүүлчдийн нийгмийн асуудал хүндэрлээ, энэ талаар юу хийх вэ гэж олон хүн асуухыг хүсч байгаа болов уу?

-Хөдөлмөрийн харилцаа нь цэвэр Үйлдвэрчний эвлэлийн ажил байдаг. МСЭ Төрийн бус байгууллагын тухай хуульд захирагдан үйл ажиллагаагаа явуулдаг учраас энэ асуудалд оролцоход их ярвигтай. Ер нь ТББ-уудын орж чаддаггүй ганц асуудал нь хөдөлмөрийн харилцааны асуудал. Гэхдээ энэ салбарт хүчирхэг ҮЭ байхгүй учраас бид дам утгаараа тэднийг орлох гэж оролддог.

Гомдол бол манайд олон ирдэг. Тэр болгонд бид тухайн ажил олгогчтой холбогдон нөхцөл байдлыг ойлгуулж, сэтгүүлчдийг хохиролгүй болгох асуудлыг хөнддөг. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтнууд хэрхэн ҮЭ байгуулах вэ гэдэг асуудлаар зөвлөмж зөвлөгөөг бид байнга өгдөг. Үйлдвэрчний эвлэлийг сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэж байгуулдаг хуультай. Хөндлөнгөөс зохион байгуулж, удирдан чиглүүлж болдоггүй учраас бидний ажил зөвлөгөө өгөх төдийгөөр хязгаарлагддаг. Уг нь ҮЭ бол айгаад байхаар зүйл  биш гэдгийг манай ажил олгогчид  ойлгох ёстой. Харин ч тэдний ажлыг нь хөнгөвчилж, хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлдэг нь нэгэнт батлагдсан шүү дээ.

Тиймээс манай сэтгүүлчид Үйлдвэрчний эвлэлээ байгуулаасай. Байгуулсан цөөн хэдэн Үйлдвэрчний эвлэлүүд нь хоорондоо маш сайн холбоотой ажиллаасай гэж хүсдэг. Үүнд нь туслахыг оролддог.Манайд маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл байгаа боловч олон үйлдвэрчний эвлэл байхгүй шүү дээ. Дөрөв, тавхан үйлдвэрчний эвлэлтэй. Бусад нь байгуулж чадахгүй байгаа. Тиймээс хүчирхэг үйлдвэрчний эвлэлийг өөрсдөө байгуулж, эрх ашгаа хамгаалах нь манай сэтгүүлчдийн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө хийх ёстой ажил юм. МСЭ хуулийн хүрээнд бүх талын дэмжлэг үзүүлэхэд бэлэн байна.

-Сэтгүүлчдийн ур чадварын асуудал өнөөдрийн энэ цаг үед их хөндөгдөж байна. Олон жил энэ салбарт ажилласан хүний хувьд тодорхой хэмжээний үнэлэлт, дүгнэлт өгнө байх?

-Өнөөдрийн сэтгүүл­зүй хурдтай хувьсан өөрчлөгдөж байна. Гэхдээ ямар ч цаг үед зайлшгүй байх ур чадварын шалгуур үзүүлэлтүүд бий. Жишээлбэл, утга найруулга сайтай, алдаагүй зөв бичих ёстой, эсвэл тухайн бичвэр маань өөрөө тодорхой стандарт шаардлагыг хангасан байх ёстой гэдэг  ч юм уу.  Сайн сэтгүүлч ер нь байгалиасаа төрмөл байдаг. Тэр төрмөл хүмүүс хүссэн ч, хүсээгүй ч энэ салбарт төд удалгүй ялгараад гараад ирдэг юм. Харин бусад нь энэ хүмүүстэй эн тэнцэхүйц төвшинд очихын тулд ур чадвараа хөгжүүлж, хичээх шаардлагатай.

Өнөөгийн цаг үе ачаалал их, хурдтай болчихсон учраас сэтгүүлчид маань танхимд суугаад өөрийгөө боловсруулах талдаа учир дутагдалтай байгаа нь үнэн. Гэхдээ сэтгүүлчийн мэргэжил бол хийнгээ суралцдаг өвөрмөц онцлогтой. Өдөр тутмын ажлаасаа суралцдаг, хөгждөг онцлог мэргэжил шүү дээ. Сонины сэтгүүлчид өдөр тутам цаастай ноцолддог учраас найруулга зүй,  зөв бичгийн дүрмийн алдаа нь амархан цэгцэрч засардаг. Харин цахим орчинд ажиллаж байгаа сэтгүүлчдэд арай өөр хэлбэрийн сургалтын арга барил шаардлагатай юм болов уу гэж анзаарагдаж байна. Шинэ салбар учраас яг ямар арга зүй хэрэгтэй вэ гэдэг нь амьдралын явц дундаас тодрох нь ойлгомжтой.

-Хэвлэл мэдээллийн салбарт байгаа хүмүүс өөрсдөө нийгмийг түүчээлэх ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ салбарын ёс зүйн талаар зарим нь шүүмжлэлтэй ханддаг?

-Ёс зүй гэдэг нь тухайн салбарын, тухайн ажил мэргэжлийн хүмүүсийн хувьд бүгдээрээ хүлээн зөвшөөрч, дагаж мөрдөх ёстой бичигдээгүй хууль гэсэн үг. Ёс зүйг хуульчлан баталгаажуулдаггүй. Ёс зүй өөрөө бүрэлдэн бий болдог. Манай салбарын хувьд ёс зүйн асуудал ярвигтай байгаа нь үнэн. Ямар байх ёстой, ямар болчихоод байгааг бүгд мэднэ. Гэхдээ ийм болчихлоо, яах вэ гэж гаслахдаа гол нь биш. Зөв гарц олох ёстой. Бид олон юмаа золиослон байж, бас урьд өмнө нь огт таарч тулгарч байгаагүй олон асуудлыг даван байж шилжилтийн үеийг гэтэлсэн. Одоо хөгжлийн тухай, зөв замаар хөгжих тухай ярих цаг болсон. Хэн нь ямар замаар явж ирсэн тухай ярих сонин биш. Харин хэрхэн цаашаа хөгжих тухай яриа л чухал.  Энэ салбарт ихээхэн хэмжээний капитал нэгэнт хуримтлагдлаа. Энэ салбарт ихээхэн хөрөнгө оруулалт хийчихсэн,  хэзээ ч энэ салбарыг орхиод явахгүй нь тодорхой хэсэг бий болсон.

Тэгэхээр сэтгүүлзүйн өнгийг тодорхойлж чадаж байгаа, энэ салбарын манлайлагч нь болсон  гол гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийнхэн, тэдний хөрөнгө оруулагчид, менежерүүд, ажиллагсад маань зөвшилцөж байгаад нийтээрээ дагаж мөрдөх алтан дүрмийг  тодорхойлж, бусдыгаа үлгэрлэмээр байна. Зөв замаар явмаар байна. Алтан дүрмээ дагаж мөрдөж чадаж байгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлчдийг төр нь бодлогоор дэмждэг, бүтээгчид нь ч санхүүгээр дэмждэг, мэргэжлийн байгууллагууд нь ч бүх талаар хөхиүлэн дэмждэг болчихвол буруу чиг хандлагыг амархан залруулж болно. Буруу үйлдэл муухай харагддаг болно.Түүнээс биш тийм байх ёстой гэж дээрээс зааж зааварлаад үр дүнд хүрэхгүй. 

-Сүүлийн үед өрсөлдөх чадвар гэж их ярьдаг болсон. Манай сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн өрсөлдөх чадвар ямар төвшинд байдаг юм бол?

-Монголын сэтгүүл­зүй гэдэг тогоон доторхи сэтгүүлчдийн ур чадварын асуудал, үнэлэмжээс ихээхэн хамаарна гэж би боддог. Үнэлэмжийн нэгдсэн тогтолцоо бий болговол сэтгүүлчид өөрийгөө чадваржуулах эрмэлзлэлтэй болно. Өөрөөр хэлбэл, сэтгүүлч хүн ийм чадваруудыг эзэмшсэн байвал ийм төвшнийх гэсэн шалгуур үзүүлэлтийг бий болгох цаг нь болсон. Ур чадвар, туршлага, хэл, IT-ийн мэдлэг болон бусад үзүүлэлтийг нэгтгээд тухайн сэтгүүлчийн үнэлэмжийг тогтоодог болмоор байна. Гэхдээ үүнийг хэн дуртай нь хийж, сертификат зардаг бохир бизнес болгож болохгүй. Өнөөдөр өмгөөлөгч, хуульчдыг ур чадвар, туршлагаар нь үнэлж, ямар нэгэн хэрэг өмгөөлүүлэхдээ тохирсон хөлсийг нь төлөөд явж байна шүү дээ.

Эсвэл сайн эмчид ахиу мөнгө төлж баталгаатай сайн үйлчилгээ авчихаж байна. Бусад салбар ингэж болоод байхад сэтгүүл зүйн салбарт үнэлэмжийн тогтолцоо байж яагаад болохгүй гэж. Өнөөдөр сургууль төгсөөд ажилд орж байгаа залуу хүн, энэ салбарт 20 жил ажилласан сэтгүүлч хоёр шинэ ажлын байранд очлоо гэхэд адилхан цалин хөлстэй буюу гарааны нөхцөл нь ижил төвшинд байгаа.

Ийм байхад сэтгүүлч хүн өөрийгөө хөгжүүлэх, үнэлэмжээ нэмэх талаар нэг их санаа зовохгүй. Тэр нь эргээд сэтгүүлзүй гэдэг салбарынхаа чанарт нөлөөлөөд байна. Үнэхээр чадвартай, мэргэжлийн байгууллагуудын бий болгосон шалгуур үзүүлэлтүүдийг давж чадсан тэр сэтгүүлчийг хаана ч очсон тэдэн төгрөгөөс доош цалин олгохгүй гэдэг ч юм уу,  ер нь ийм үнэлэмжийг бий болгомоор байгаа юм. Нөгөөтэйгүүр, сэтгүүлчдийг ажилласан жилээр нь үнэлж болохгүй. Олон жил ажилласан боловч чадвар муутай сэтгүүлч зөндөө байдаг. Гэтэл гуравхан жил ажиллаж байгаа ч 30 жил ажилласан сэтгүүлчээс илүү чадвартай бол тэр хүн илүү цалин авдаг, илүү үнэлэгддэг л байх ёстой.

-Өнөөдөр сэтгүүлзүй­тэй холбоотой их олон шүүмжлэл явдаг. Тухайл­бал, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл хэтэрхий олон байна. Үүнийг цөөлж хаая гэх нь ч бий?

-Ямар нэгэн байдлаар хаалт, цензур тавьж ерөөсөө болохгүй. Зах зээлийнхээ жам ёсоор шалгарч үлдэх нь үлдээд, дампуурах нь дампуурна.  Хувь хүн хөрөнгөө оруулаад, эрсдлээ өөрөө үүрээд явж байгаа бизнест ямар ч хаалт хэрэггүй. Хууль зөрчсөн тохиолдолд хуульд заасан хариуцлагыг нь үүрүүлээд бусад жам ёсны асуудлыг зах зээлд нь даатгаад л орхичих хэрэгтэй шүү дээ. Амьдрах нь амьдраад, дампуурах нь дампуураад нэг л мэдэхэд манай зах зээлийн багтаамж, чадавхид таарсан цөөн тооны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл үлдэнэ. Ердөө цаг хугацааны л асуудал. 1990-ээд оны эхний хагаст гарч байсан мянга гаруй сониноос өнөөдөр хэд нь байна?

-Үндэсний сэтгүүлзүйн түүхийн хоёр дахь зуун эхэлж байна. Энэ сайхан мөчид та салбарынхаа ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байна вэ. Мэдээж 100 жилийн дараахыг хэн ч хэлж чадахгүй. Гэхдээ ойрын ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байгаа бол?

-Үндэсний сэтгүүлзүй маань нэгэн зууны түүхээ дэвтэрлэж дуусаад хоёр дахь зууныхаа шинэ хуудсыг нээж байгаа ийм сонин мөчид бид ярилцаж сууна. Үндэсний сэтгүүлзүй 101 дэх жилийн эхний хуудсаа нээж буй энэ мөчид тус салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг бүх төрийн бус байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сэтгүүлчиддээ хандаж уриалах нэг зүйл байна. Энэ нь юу вэ гэвэл Монголын сэтгүүлзүйн хөгжлийн чиг хандлага нь ямар байх вэ, бид юунд зорьж тэмүүлэх ёстой вэ гэдгээ хамтдаа тодорхойлж, үзэл баримтлал, хөгжлийн чиг хандлагаа томъёолъё гэж байгаа юм. МСЭ энэ ажлыг зохион байгуулъя.

Та нар маань дэмжээрэй, оролцоорой гэж уриалъя. Нэгэн зууны туршид бидэнтэй үргэлж хамт байж, хөгжүүлж, ийм том салбар болоход үлэмжийн хувь нэмэр оруулсан нийт уншигч, үзэгч, хэрэглэгч, олон түмэндээ талархал илэрхийлье. Энэ салбарыг бий болгохын төлөө зүтгэж, тэмцэж явсан, түүнийхээ төлөө сайн, муугаар хэлүүлж явсан ахмад үеийнхэн, энэ салбарыг зах зээлийн жам ёсны гольдролд нь оруулах гэж, шинэ сэтгүүл зүйг бий болгох гэж эр зориг гарган тэмцэж явсан чөлөөт хэвлэлийн анхдагчид, тэдний гаргасан зам мөрөөр өнөөдөр Монголын сэтгүүлзүйг өдий дайны авч яваа хөрөнгө оруулагчид, энэ салбарт ажиллаж байгаа нийт хүмүүстээ баярлалаа.

Бүгдэд нь шинэ зууны, үндэсний сэтгүүлзүйн хоёр дахь зууны эхний өдрийн мэндийг хүргээд, ажлын өндөр амжилт хүсье.

                                                                                                                             Ярилцсан Г.Ганчимэг

(“Зууны мэдээ” сонин. 2014.03.06-ны дугаарт нийтлэгдсэн)

Эх сурвалж:   http://www.ikon.mn/n/4yf

Цөлжилт: Ногоон цөлжилт буюу бэлчээрийн тураал

Монгол орон жилд 60-65 сая хонь толгойтой мал тэжээх чадавхитай гэгддэг 110 сая га бэлчээртэй. Энэ нь Монголын нийт нутгийн 72.1 хувь. Сүүлийн 23 жилд малчдынх нь тоо 338, малынх нь тоо 150 орчим хувиар өссөн гэж байгаа. Харамсалтай нь энэ өсөлтийг дагаад бэлчээрийн зай талбай нэмэгдэх боломжгүй болохоор аливаа асуудал хүндрэлийг энэ л орон зай дотроо шийдэх ёстой.
Ер нь манай мал аж ахуй ихээхэн үрэлгэн гэмээр, амиа аргацаасан аж ахуй гэдэгтэй хэн ч маргахгүй байх. Газар нутгийн 72.1 хувийг эзэлдэг, нийт ажиллах хүчний гуравны нэг нь ажилладаг атлаа дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 хувийг л үйлдвэрлэдэг. Гэхдээ энэ 21 хувийг үйлдвэрлэхийн тулд жил бүр байгаль орчинд хэдий хэмжээний хохирол учруулж буйг тооцсон нэгдсэн статистик одоогоор алга. Манай эрдэмтэн судлаачид малын тоо толгойг хэдэд баривал зохистой болох, бэлчээрийн даац ямар байгаа, сүргийн бүтэц юу болж байгаа талаар үе үехэн дуугаравч төрийн бодлого буюу институцын тогтолцоо маань энэ бүгдийг анхаарч хайхрахдаа тун дурамжхан байна. Өөрөөр хэлбэл бэлчээрийн менежментийн талаар ярьдаг дуугардаг эрдэмтэн мэргэд нь байвч тэдний дуу хоолойг сонсож, санаа авч ажил болгох механизмынх нь эрэг шураг зэвэрч муудаад, эвдэрч гацаад нэг л биш ээ.
Дэлхий даяараа экосистемийн доройтлын талаар ярьж, санаа зовниж буй энэ үед бие биенээсээ дэндүү харилцан хамааралтай энэхүү гараг ертөнцийн нэгээхэн хэсэг, тэгэхдээ нэлээдгүй том орон зайг нь эзэлсэн газар нутагтай улс атлаа ийнхүү алгуурлах нь дэндүү хариуцлагагүй явдал юм.
Сүүлийн үед гадаадын эрдэмтэд “ногоон цөлжилт” гэдэг нэр томъёог хэрэглэж эхэллээ. Тэрхүү ногоон цөлжилтийн хамгийн сонгодог жишээ нь Монгол орон болоод байна. Ургамлан бүрхэвч нь ногоон боловч судлаад үзэхээр тэр нь шимт чанараар бага, өөрөөр хэлбэл хогийн ургамал зонхилсон буюу дагнасан байхыг ногоон цөлжилт гэдэг. Товчхондоо, “гаднаа гяланцаг, дотроо паланцаг” гэдэг шиг холоос харахад нов ногоон газар, зориод очиход модлог бутлаг ургамал аруу таруухан ургасан, нарийн ногоо юу ч үгүй байдаг гэсэн үг.
Уг нь бэлчээрийн чанарын өөрчлөлт хүн бүрт мэдрэгдэхээр байгаа. Ерхөг, хялгана тэргүүтэй нарийн өвс найгаж байдаг, өнгө өнгийн цэцэг алаглаж байдаг, нялхсын зулай мэт зөөлөн зүлэг ногоорч байдаг асан олон сайхан газар өнөөдөр лууль, шарилжиндаа баригдчихсаныг хөдөөгийнхөн бүү хэл хотынхон ч анзаарч л байгаа. Энэ бол үет ургамалтай бэлчээрийг талхалж, гал түймэр тавьж, хоцрогдсон технологиор уул уурхай ажиллуулж, хаа дуртай газраа машин зам гаргаж, байгаль орчиндоо хүйтэн цэвдэг, эзэн сэтгэлгүй хандсаны үр дагавар юм. Байгаль орчноо хайрлан хамгаалж, амьдчилан харьцдаг өвөг монгол ухаанаа гээсний халгай юм.
Хэдхэн жилийн өмнө өвсөн дундуур нь явсан машины хөдөлгүүр рүү шивээ чихэж шатааж байсан Дорнодын их тал өнөөдөр шагайгаар татах өвсгүй шахам болчихсон, нефтийн хятад тэрэгнүүд хэдэн зуун салаа зам гарган сүлжиж, өлөн тоос хадааж байна. Мал амьтан хүртэл экологийн хувирлыг даган өөрчлөгдөж, говийн үхэр хэлээрээ өвс ороож идэж мэдэхгүй, бог мал нь хулан шиг ургамлын үндэс цавчин ухдаг болчихоод байна. Сүүлийн үед хонь махан тарга авахгүй, дан өөхөн тарга аваад байгаа нь ч мөн л ногоон цөлжилтийн ул мөр. Агь, шарилжнаас өөр идэх юмгүй болсон хонь яаж ч махан тарга авах билээ дээ.
“Хавар намартаа хавчигдаад зунгүй боллоо” гэдэг шиг оршихуй эс оршихуйн ширүүн тэмцэлд ялагдсан нэг наст ургамлууд олон наст ургамалд зайгаа тавьж, өвслөг бүрхэвч модлог бүрхэвчээр солигдон, үүний улмаас биологийн төрөл зүйлүүд ч устан үгүй болж эхэллээ.
Газрын төдөв байдал, чанарын талаар мэдээллийг сансрын зураг дээр үндэслэн Улаанбаатарт суугаа хэн нэгэн албан тушаалтан боловсруулбал амьдралаас юутай хол зөрөхийг ногоон цөлжилт бэлхнээ хэлээд өгч байна. Яагаад гэвэл сансраас авсан зургаар монголын бэлчээрийн байдлыг тодорхойлж, түүнийх нь дагуу отор нүүдлийг зохицуулна гэвэл лууль, шарилжнаас өөр ургамалгүй газар руу хэдэн малчдаа нүүхийг шаардана гэсэн үг.
Уг нь ногоон цөлжилтийн зовлон ганц Монголын зовлон бас биш юм. Цөлжилтөд газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг алдсан улс орон болгон түүний юу болохыг мэднэ. Энэ бол цөлжилтийн онцгой шат буюу яаралтай арга хэмжээ авахгүй бол болохоо байсны дохио. Өвчтэй хүнээр бол өвчин нь үгдэрч хүндрэн хэвтэрт орж эхэллээ гэсэн үг. Оновчтой зөв эмчилгээ хийвэл босоод ирнэ, олигтой анхаарахгүй бол үхэл рүү улам дөхнө.
Африк, Австрали, АНУ-ын баруун өмнөд хэсэгт ийм ногоон цөлжилттэй газрууд бий. Эрдэмтэд үүнийг экосистемийн доройтлын гинжин хэлхээний нэг хэсэг, бэлчээр талхагдаж, хөрсний шим тэжээл буурснаар ашиггүй хог ургамал ихээр ургаж, уугуул ургамлан бүрхэвчийг үгүй болгон, улмаар биологийн төрөл зүйлийг доройтуулж буй нь энэ гэж тайлбарладаг.
Биологийн төрөл зүйл доройтох нь өөрөө эргээд сөрөг хариу үйлдэлтэй үйл явц юм. Тухайлбал, махчин амьтад нь алга болчихвол өвсөн тэжээлтнүүд хязгааргүй өсч, хөрс бэлчээр талхлагдаж, ургамал ногоо муудах зэргээр зохистой харьцаа заавал алдагддаг. Тийм учраас монголчууд амьтдыг хоморголон алдаггүй, ургамал ногоог хамаагүй тасаддаггүй, байгалийн амьд харилцан шүтэлцээг эвддэггүй байжээ. Ингэсний хүчинд л харьцангуй хуурай сэрүүн уур амьсгалтай, эмзэг хөрстэй энэ бүс нутагт олон мянганы турш байгалийн ноцтой шийтгэл амсалгүй хорьдугаар зууны дунд үе хүрч чадсан байдаг. Гэвч хорьдугаар зууны хоёрдугаар хагасаас энэ уламжлал гээгдэж, үүнтэй зэрэгцэн хотжилт, атар газар эзэмших кампанит ажил гэхчлэн хөрсний бодлогод урвуу нөлөө бүхий олон үйл явц өрнөснөөр цөлжилтийн хурдац нэмэгдсэн байдаг. 1990-ээд оноос нийгмийн шинэ харилцаанд шилжиж, зах зээлийн баримжаат эдийн засгийн бодлого барих үед хөрс хамгааллын асуудал бүр орхигдож, Засгийн газрын “Алт” хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлснээр байдал улам дордов. Ноолуурын үнэ өсч хөрсний дайсан ямааг малчид ихээр өсгөсөн, уул уурхайн хайгуул, ашигт малтмалын зөвшөөрлийг замбараагүй, хяналтгүй олгосон, хэт ашгийн төлөө улайрагчид мөнгө болж болох бүхнийг байгалиас авч эхэлсэн, уур амьсгалын дулаарал давхацсан, төрөөс малчдын талаар явуулж буй бодлогод экологийн нөлөөллийн асуудал тусгагдаагүй гээд бэлчээр, хөрс доройтох хүчин зүйлүүд ар араасаа нэмэгдсээр байна.
Одоогоос таван жилийн өмнө Байгаль орчны яам гол горхи, усан хангамжаа бүртгэж үзэхэд хэдхэн жилийн дотор 700 гол горхи, 1484 булаг шанд, 760 нуур цөөрөм ширгэсэн байв. Гэтэл үүнийг төр засаг ч, иргэд олон нийт ч төдийлөн анзаарахгүй, харин ч дасан зохицох, зүй ёсны үзэгдэл мэт хүлээн зөвшөөрөх хандлагатай байгаа нь харамсалтай. Энэ бүртгэлээс хойш мөнгөн ус, цианит натри зэрэг хорт бодис ашиглан алт, үнэт металл олборлох бизнес цэцэглэн хөгжсөн болохоор экологийн доройтол ямар түвшинд хүрснийг төсөөлөхөд амархан.
Малын тоо толгойг хэт өсгөх нь ногоон цөлжилт буюу бэлчээрийн доройтолд хүргээд байгааг хаа хаанаа бодолцож, энэхүү сүйрлийн хэмжээг бодитоор тогтоох аргачлал боловсруулж, тэмцэх арга замаа тодорхойлж, дорвитойхон хөдлөхгүй бол Монгол орон минь газрын тураалаар өеөдчихөөд тамир алдран хэвтэнэ биш үү?
Хүмүүн гэгч энэ ертөнцөд төрж, өтөл насалтлаа их л удах мэт боловч үнэндээ цаг хугацааны дэндүү өчүүхэн нэсгийг хумсалж орхиод, үлдсэнийг ирээдүйд даатган оддог билээ. Төрт ёсны 2000 гаруй жилийн уламжлалтай монголчууд өнгөрсөн бүх хугацаанд мандан бадрах, гундан доройтохын аль алийг ханатлаа үзэхдээ нэг л зүйлийг орхилгүй дээдэлж ирсэн. Тэр нь байгалиа хайрлах хамгаалах явдал. Энэ уламжлалыг хэт ашгийн төлөө харалган бодлогоор сольж орхивол ирээдүй үе маань биднийг уучлахгүй. Хойч үеийнхнийхээ хишиг буяныг өнөөдөр сэгсэрч суугаа нүглээ эртхэн цайруулж, алдаагаа засъя гэвэл одоохондоо бас ч боломж байна. Гэхдээ одоохондоо шүү. Харин дараа бол үгүй. Хэзээ ч үгүй.

ШИНЭ СЭТГҮҮЛЗҮЙН ҮҮР ХАЯАРЧ БАЙНА

Миний үеийнхэн үзэг, тэмдэглэлийн дэвтэр хоёр л байхад болчихдог байсан хуучин цагийн сэтгүүлчид. Гэвч цагийн аясаар энэ байдал маань хангалтгүй болж, технологийн шинэчлэл сэтгүүлчдийн өдөр тутмын амьдралд түрэн орж ирснээр цоо шинэ багаж хэрэгсэлтэй болох шаардлага гарч ирсэн. Сэтгүүлчид интернэт, дижитал хэрэгсэл ашиглацгааж эхэллээ. Хэвлэлийн үйлдвэр, радио телевизийн студиуд ч технологийн хувьд эрс шинэчлэгдэв. Богино хугацаанд цоо шинэ орчин бүрдлээ. Хэвлэл мэдээллийн салбарт хувийн сектор давамгайллаа. Төрийн монополь устлаа. Хэвлэл харьцангуй эрх чөлөөтэй боллоо. Ингээд л болчихсон, өөр юу ч хэрэггүй мэт бодогдож байв. Гэтэл нэг л биш ээ... Юу ч юм дутагдаад байх шиг...Юу вэ...
Эрснээ оллоо. Сэтгүүлзүй өөрөө шинэчлэгдэх ёстой юм байж. Иргэний нийгэмд иргэдийн идэвхтэй оролцоо бүхий сэтгүүлзүй л хэрэгтэй байдаг юмсанж.
Үүнийг хэрхэн бий болгох вэ? Мэргэжлийн сэтгүүлчдийн арми энийг хийнэ гэдэг худал. Иргэний сэтгүүлзүйг иргэд өөрсдөө л бий болгоно...
Ийм бодол сэтгэлд хургаад удсан боловч тэр иргэд нь хаа байгаа, иргэд нь байлаа гэхэд сэтгүүлзүйн орчин нь хаа байгаа билээ дээ гэж санагддагсан. Угаасаа манай нөхцөлд бүтэхгүй зүйл гэж эцэст нь өөртөө итгүүлж байж санаа амрав.
Гэтэл тийм орчин нэгэнт бий болчихсон, тийм иргэд ч олноороо гараад ирчихсэн, энэ талаар санаа оноогоо гаргаад нэгдсэн зохион байгуулалтад орох талаар бодоод эхэлчихсэнийг блогертөнцөд хөл тавьж байж л ойлгосон юм. Японд сурч, амьдарч буй Тулгат тэргүүтэй хэсэг сайн блогчид иргэд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж солилцдог, мэдлэг мэдээллээ хуваалцдаг жинхэнэ citizen journalism бий болгохын тулд анхны алхмаа хийж БҮГДЭЭРЭЭ гэдэг вэбсонин үүсгэж буйг мэдээд ёстой л магнайгаа хагартал баярлав. Монголын сэтгүүлзүйн орчин ямар их бохирдож, буруу замаар явж буйг хараад сэтгэл шаналахгүй байж чаддаггүй, үүнээс гарах гарц нь иргэдийн оролцоотой сэтгүүлзүйг бий болгох явдал гэж хатуу боддог хүний хувьд энэ санаачилгыг талархан дэмжиж бүгдээрээ иргэн сэтгүүлч болцгооё гэж хүн бүрийг уриалмаар байна. Монголын шинэ сэтгүүлзүйн үүр нэгэнт хаяарчээ. Эрхэм та энэ үүрийн туяан дор эртлэн босч цайныхаа дээжийг БҮГДЭЭРЭЭ-д өргөөрэй.
-----------------------------------------------------------------------------------
Холбоотой бичлэгүүд
Буянцогтоо: Сайн байцгаана уу, Бүгдээрээ
Наранбаяр: Блог ертөнцөөс Бүгдээрээ ертөнц рүү
Зоригт: Амар байна уу, бүгдээрээ
Тулгат:Шинэ он, шинэ сайт – БYГДЭЭРЭЭ.МН
Отгонбаяр: www.bugdeeree.mn
Ганбаатар "Зэвсэг нэгт ахан дүүс"

Иргэний сэтгүүл зүй сайн байна уу?

Саяхан нэг хуралд суудал бөглөж, сул толгойлж хэсэг суув. Сэтгүүл зүйн онол практикиин хурал. Уг нь гайгүй гайгүй юм нэлээд яригдсан л даа. Харин иргэний сэтгүүл зүйн тухай асуудлаар ёстой тэмээ буйлахын оронд ямаа майлж байна лээ дээ. Асуудлыг уламжлалт сэтгүүл зүйн хүрээнд ярихаар чинь яаж ч олигтой юм болох вэ дээ. Мэргэжлийн сэтгүүлчид л мэдээллийг олж, боловсруулж, түгээх ёстой гэж өмчлөөд байх нь утгагүй,ирээдүйгүй болчихсон цаг үе гэдгийг олж харахыг хүсэхгүй байна л даа. Нэг нөхөр бүр "иргэний сэтгүүл зүй гэдэг чинь мэргэжлийн сэтгүүлч иргэний нийгмийн асуудлыг бичихийг л хэлнэ " гэж донгодчоод нээх том нээлт хийчихсэн мэт дүрд хувираад ардчилал, хэвлэлийн эрх чөлөө яриад явчихвал ямрав?
Уг нь иргэний сэтгүүл зүй гэдэг иргэдийн идэвхтэй оролцооны сэтгүүл зүй юм. Мэдээ мэдээллийг олж авах,боловсруулах, түгээхэд иргэд идэвхтэй оролцож , ингэснээрээ хараат бус, өргөн хүрээтэй, чөлөөт мэдээлэл бүхий media бий болгох л асуудал шүү дээ. Соцнийгмийн үед улстөр, үзэл суртлын цагдан хяналттай ч гэсэн иргэдийн мэдээ материалыг "идэвхтэн бичигч" нэрийн дор нийтэлдэг байсан нь хэлбэрийн хувьд иргэний сэтгүүл зүйтэй дөхөж очдог ч зарчмын асар том ялгаатай.
Иргэний сэтгүүл зүй буюу citizen journalism-ын асуудал анх Америкт 1988 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа яригдаж эхэлсэн гэдэг. Тэр үед мэдээллийн хэрэгсэлд итгэх олон нийтийн итгэл буурч, яавал сэтгүүл зүйг хүмүүсийн төлөө үйлчилдэг болгох вэ гэдэг асуулт гарч иржээ. Эхлээд мэргэжлийн сурвалжлагч нарын ажлын арга барилыг өөрчилснөөр амжилтад хүрнэ гэж бодсон нь олигтой болсонгүй. Тэгмэгц иргэдийн өөрсдийнх нь оролцоо чухал гэдгийг мэдэрч, мэдээллийн технологийн хөгжил хурдсахын хэрээр олон нийт өөрсдөө сэтгүүл зүйг бүтээх боломжтой болжээ. Мэргэжлийн болоод мэргэжлийн бус сэтгүүлчийн хооронд асар том зөрөө байх нь мэдээж боловч citizen journalism хүнд илүү ойр, амьдлаг,эмоцлог гэдгээрээ, сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаа эрхлэх бололцоог бүгдэд тэгш олгодгоороо давуу талтайг Өмнөд Солонгосын "Ohmynews"-ийн жишээнээс харж болно.
Өнөөдөр "Иргэний сэтгүүл зүй сайн байна уу?" гэж хэлэх цаг монголчуудын хувьд нэгэнт болчихоод байна. Төр нь дампуу, нийгэм нь гаж хөгжилтэй, хэвлэл мэдээллийн ихэнх хэрэгсэл нь улс төр, бизнесийн том том бүлэглэлүүдэд үйлчилдэг, эсвэл шууд тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан, сэтгүүлчид нь ёс зүйгээ уландаа гишгэсэн,иргэний зориг биш хэтэвчний сонирхол нь давамгайлсан, ардчиллын хоточ нохой биш авилгачдын үнэнч банхар болсон энэ цаг үед шударга үнэнч сэтгүүлчдийн тоо цөөн, хүч мөхөс байна. Тэд ардчиллын дуу хоолой болж, нийгмийн гаж тогтолцоог үнэн мөнөөр нь, өнгөтэй будагтай нь харуулхад хүч мөхөсдөнө. Харин иргэний сэтгүүл зүй хөгжөөд, хүчээ аваад ирэхийн цагт нийгмийг эрүүлжүүлэх олон нийтийн оролцоонд том дэвшил гарч иргэд төрөө жинхэнэ утгаар нь хянаж чаддаг болж ардчиллын баталгаа хангагдах билээ.